4 / 7 · Basis
Waarom prijzen stijgen: vraag, kosten en geld
Economen delen de oorzaken van inflatie in drie groepen: vraaginflatie, kosteninflatie en te veel geld voor te weinig goederen. Het zijn drie manieren om naar hetzelfde prijsniveau te kijken.
Naar de 10 oefenvragenJe leert
- Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
- Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
- MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.
1Uitleg
Vraaginflatie
In het model van vraag en aanbod stijgt een prijs als kopers meer willen dan verkopers tegen de oude prijs kunnen leveren. Dezelfde logica geldt voor de economie als geheel. De totale uitgaven aan goederen en diensten heten de totale vraag, en de totale hoeveelheid die bedrijven bij normale capaciteit kunnen produceren is de potentiële productie van de economie. Als de totale vraag sneller groeit dan de potentiële productie, krijgen bedrijven te weinig werknemers, machines en materialen. Ze verhogen hun prijzen en werknemers vragen hogere lonen. Dat is vraaginflatie: te veel uitgaven voor een beperkte hoeveelheid productie. Ze doet zich vooral voor als de economie op of boven volledige werkgelegenheid draait.
2Opgave
Vraag 1
miljard $
Uitwerking
Antwoord: 10000 miljard $
2,000 × 5 = 10,000.
3Uitleg
Kosteninflatie
Prijzen kunnen ook stijgen doordat het duurder wordt om goederen te produceren. Als de kosten van een belangrijke grondstof zoals olie, voedsel of arbeid sterk stijgen, moeten bedrijven hun prijzen verhogen om dat te dekken, of ze verminderen hun productie. Dit is kosteninflatie, en ze komt overeen met een verschuiving van de totale aanbodcurve naar links. Het bekendste voorbeeld zijn de jaren 1970. Eind 1973, tijdens het Arabische olie-embargo, werd ruwe olie binnen enkele maanden ongeveer vier keer zo duur. Omdat energie nodig is om bijna alles te maken en te vervoeren, stegen de kosten in de hele economie. Het resultaat was stagflatie: stijgende inflatie terwijl de productie stagneerde en de werkloosheid toenam, een combinatie die de theorie van vraaginflatie alleen niet kon verklaren. De Amerikaanse consumentenprijzen stegen in 1980 met 13.5% op jaargemiddelde basis.
4Opgave
Vraag 2
%
Uitwerking
Antwoord: 7.8 %
1.0784 − 1 = 0.0784, ongeveer 7.8%.
5Opgave
Vraag 3
Uitwerking
Antwoord: inflatie samen met stagnerende productie en hoge werkloosheid
Deze combinatie deed zich in de jaren 1970 voor na de olieprijsschokken.
6Uitleg
Geldhoeveelheid: de kwantiteitstheorie
De derde verklaring kijkt naar geld. De ruilvergelijking zegt M × V = P × Y. M is de geldhoeveelheid, V is de omloopsnelheid (hoe vaak een eenheid geld per jaar wordt uitgegeven), P is het prijsniveau en Y is de reële productie. Stel dat in een eenvoudige economie M $2000 miljard is, V 5 en Y $10 000 miljard aan reële productie tegen basisprijzen van P = 1: 2000 × 5 = 10 000 = 1 × 10 000. Stel nu dat de centrale bank M met 10% verhoogt naar $2200 miljard terwijl V op 5 blijft. De nominale bestedingen MV worden $11 000 miljard. Als de reële productie slechts 2% groeit naar $10 200 miljard, dan is P = 11 000 ÷ 10 200 = 1.0784. De prijzen stegen 7.8%. Geldgroei die sneller gaat dan de groei van de productie komt tot uiting in hogere prijzen.
| Oorzaak | Wat er gebeurt | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Vraaginflatie | De uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie | Hergeopende economie, 2021 |
| Kosteninflatie | Grondstofkosten stijgen sterk; de aanbodcurve verschuift naar links | Oliecrisis, eind 1973 |
| Geldhoeveelheid | Geld groeit sneller dan de reële productie (MV = PY) | Geld drukken in oorlog en crisis |
| Verwachtingen | Lonen en prijzen stijgen omdat mensen dat verwachten | Loon-prijsspiraal, jaren 1970 |
7Opgave
Vraag 4
Uitwerking
Antwoord: Korea importeert bijna al zijn ruwe olie
Geïmporteerde energie is een grondstof in veel sectoren, dus een prijssprong verhoogt de kosten overal.
8Uitleg
Korte en lange termijn
Economen maken onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Op korte termijn kan een vraagpiek zowel de productie als de prijzen verhogen, omdat bedrijven werklozen kunnen aannemen en machines langer kunnen laten draaien. In de jaren 1950 zag de econoom A. W. Phillips in Britse gegevens, gepubliceerd in 1958, dat jaren met lage werkloosheid vaak een snellere loongroei hadden. Dit verband werd bekend als de Phillipscurve en wees op een afruil tussen inflatie en werkloosheid. Op lange termijn wordt de productie begrensd door de productiecapaciteit van de economie, dus extra vraag verhoogt vooral de prijzen. In de jaren 1970 stegen inflatie en werkloosheid tegelijk, en veel economen concludeerden dat de afruil afhangt van wat mensen verwachten: als de verwachte inflatie stijgt, schuift de hele curve omhoog.
9Oefening
Oefenset
De overige vragen van deze les, één voor één.
- M stijgt 10% naar $2200 miljard en V blijft 5. Hoeveel is MV in miljarden dollars?
Antwoord
11000 miljard $ 2,200 × 5 = 11,000.
- MV = 11 000 en de reële productie Y = 10 200. Wat is het prijsniveau P, op drie decimalen?
Antwoord
1.078 11,000 ÷ 10,200 = 1.0784.
- De uitgaven groeien sneller dan de economie kan produceren. Dit is…
- vraaginflatie
- kosteninflatie
- deflatie
Antwoord
vraaginflatie Te veel vraag naar een beperkte productie duwt de prijzen omhoog.
- Een olie-embargo verviervoudigt de energieprijzen en de productie daalt. Dit is…
- kosteninflatie
- vraaginflatie
- een daling van de geldhoeveelheid
Antwoord
kosteninflatie Hogere grondstofkosten verschuiven de aanbodcurve naar links.
- Als in M × V = P × Y de M sneller groeit dan Y en V constant is, dan…
- stijgt P
- daalt P
- blijft gelijk
Antwoord
stijgt P MV is gelijk aan de nominale bestedingen; het kan alleen groter zijn dan de reële productie als P stijgt.
- Welke bewering beschrijft een loon-prijsspiraal?
- Hogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat nieuwe looneisen rechtvaardigt
- Lagere lonen veroorzaken lagere prijzen
- Lonen en prijzen bewegen altijd in tegengestelde richting
Antwoord
Hogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat nieuwe looneisen rechtvaardigt Elke ronde voedt de volgende, daarom zijn verwachtingen belangrijk.
10Oefening
Herhaalkaarten
| Vraaginflatie | De totale vraag groeit sneller dan de potentiële productie |
| Kosteninflatie | Hogere grondstofkosten verschuiven het totale aanbod naar links |
| Stagflatie | Hoge inflatie samen met stagnerende productie en hoge werkloosheid |
| Ruilvergelijking | M × V = P × Y |
| Loon-prijsspiraal | Hogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat hogere lonen rechtvaardigt |
| Inflatieverwachtingen | Wat mensen denken dat prijzen in de toekomst gaan doen |
11Samenvatting
Belangrijkste punten
- Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
- Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
- MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.
- Verwachtingen kunnen de inflatie via een loon-prijsspiraal gaande houden.
Volledige tekst · De hele les als één tekst
Vraaginflatie
In het model van vraag en aanbod stijgt een prijs als kopers meer willen dan verkopers tegen de oude prijs kunnen leveren. Dezelfde logica geldt voor de economie als geheel. De totale uitgaven aan goederen en diensten heten de totale vraag, en de totale hoeveelheid die bedrijven bij normale capaciteit kunnen produceren is de potentiële productie van de economie. Als de totale vraag sneller groeit dan de potentiële productie, krijgen bedrijven te weinig werknemers, machines en materialen. Ze verhogen hun prijzen en werknemers vragen hogere lonen. Dat is vraaginflatie: te veel uitgaven voor een beperkte hoeveelheid productie. Ze doet zich vooral voor als de economie op of boven volledige werkgelegenheid draait.
Typische oorzaken zijn een plotselinge stijging van de consumptie, een investeringsgolf, hogere overheidsuitgaven of lagere belastingen, en een toename van de export. In 2021, toen economieën na de pandemie weer opengingen en overheden en huishoudens extra te besteden hadden, steeg de vraag naar goederen in veel landen sterk terwijl fabrieken en havens het niet konden bijbenen. Dat is een reden waarom de inflatie in 2021 en 2022 wereldwijd steeg.
Kosteninflatie
Prijzen kunnen ook stijgen doordat het duurder wordt om goederen te produceren. Als de kosten van een belangrijke grondstof zoals olie, voedsel of arbeid sterk stijgen, moeten bedrijven hun prijzen verhogen om dat te dekken, of ze verminderen hun productie. Dit is kosteninflatie, en ze komt overeen met een verschuiving van de totale aanbodcurve naar links. Het bekendste voorbeeld zijn de jaren 1970. Eind 1973, tijdens het Arabische olie-embargo, werd ruwe olie binnen enkele maanden ongeveer vier keer zo duur. Omdat energie nodig is om bijna alles te maken en te vervoeren, stegen de kosten in de hele economie. Het resultaat was stagflatie: stijgende inflatie terwijl de productie stagneerde en de werkloosheid toenam, een combinatie die de theorie van vraaginflatie alleen niet kon verklaren. De Amerikaanse consumentenprijzen stegen in 1980 met 13.5% op jaargemiddelde basis.
Ook lonen kunnen een rol spelen. Als bedrijven hogere prijzen verwachten, stemmen ze in met hogere lonen, en als werknemers hogere prijzen verwachten, vragen ze erom. Hogere lonen verhogen de kosten, die de prijzen omhoog duwen, wat de volgende looneis rechtvaardigt. Deze loon-prijsspiraal houdt de inflatie gaande, ook als de oorspronkelijke schok voorbij is. De verwachtingen die mensen hebben over toekomstige inflatie, de inflatieverwachtingen, zijn daarom zowel een oorzaak als een gevolg.
Geldhoeveelheid: de kwantiteitstheorie
De derde verklaring kijkt naar geld. De ruilvergelijking zegt M × V = P × Y. M is de geldhoeveelheid, V is de omloopsnelheid (hoe vaak een eenheid geld per jaar wordt uitgegeven), P is het prijsniveau en Y is de reële productie. Stel dat in een eenvoudige economie M $2000 miljard is, V 5 en Y $10 000 miljard aan reële productie tegen basisprijzen van P = 1: 2000 × 5 = 10 000 = 1 × 10 000. Stel nu dat de centrale bank M met 10% verhoogt naar $2200 miljard terwijl V op 5 blijft. De nominale bestedingen MV worden $11 000 miljard. Als de reële productie slechts 2% groeit naar $10 200 miljard, dan is P = 11 000 ÷ 10 200 = 1.0784. De prijzen stegen 7.8%. Geldgroei die sneller gaat dan de groei van de productie komt tot uiting in hogere prijzen.
Economen als Milton Friedman vatten dit samen in de zin dat inflatie altijd en overal een monetair verschijnsel is, althans op lange termijn. Het sterkste bewijs komt uit extreme gevallen, het onderwerp van het volgende hoofdstuk, waarin overheden geld drukken om rekeningen te betalen. In gewone tijden is de omloopsnelheid niet constant, dus het verband tussen geldgroei en inflatie is over een paar jaar losser, en economen letten ook op vraag, aanbodschokken en verwachtingen.
| Oorzaak | Wat er gebeurt | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Vraaginflatie | De uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie | Hergeopende economie, 2021 |
| Kosteninflatie | Grondstofkosten stijgen sterk; de aanbodcurve verschuift naar links | Oliecrisis, eind 1973 |
| Geldhoeveelheid | Geld groeit sneller dan de reële productie (MV = PY) | Geld drukken in oorlog en crisis |
| Verwachtingen | Lonen en prijzen stijgen omdat mensen dat verwachten | Loon-prijsspiraal, jaren 1970 |
Korte en lange termijn
Economen maken onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Op korte termijn kan een vraagpiek zowel de productie als de prijzen verhogen, omdat bedrijven werklozen kunnen aannemen en machines langer kunnen laten draaien. In de jaren 1950 zag de econoom A. W. Phillips in Britse gegevens, gepubliceerd in 1958, dat jaren met lage werkloosheid vaak een snellere loongroei hadden. Dit verband werd bekend als de Phillipscurve en wees op een afruil tussen inflatie en werkloosheid. Op lange termijn wordt de productie begrensd door de productiecapaciteit van de economie, dus extra vraag verhoogt vooral de prijzen. In de jaren 1970 stegen inflatie en werkloosheid tegelijk, en veel economen concludeerden dat de afruil afhangt van wat mensen verwachten: als de verwachte inflatie stijgt, schuift de hele curve omhoog.
- Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
- Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
- MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.
- Verwachtingen kunnen de inflatie via een loon-prijsspiraal gaande houden.
Oefenvragen uit Waarom prijzen stijgen: vraag, kosten en geld op edubun
Bronnen van deze cursus (16)
- OpenStax, Principles of Economics 3e , openstax.org/books/principles-economics-3e: the inflation chapter (tracking inflation, price indexes and the basket of goods, how price changes affect different groups, costs of inflation, menu costs and shoe-leather costs)
- the chapters on money and banking and on monetary policy (quantity theory MV = PY, central bank tools, inflation targeting, Volcker disinflation)
- and the aggregate demand and supply chapter (demand-pull and cost-push inflation, 1970s oil shocks)
- US Bureau of Labor Statistics, Consumer Price Index handbook of methods and CPI-U annual averages 2021 270.970, 2022 292.655, 2023 304.702 on the 1982-84 = 100 base (bls.gov/cpi)
- Board of Governors of the Federal Reserve System, Federal Open Market Committee statement on longer-run goals and monetary policy strategy, 2% inflation measured by PCE since January 2012
- federal funds target range 0 to 0.25% until March 2022 and 5.25 to 5.50% from July 2023 (federalreserve.gov)
- 한국은행: 물가안정목표(중기 2%)
- 기준금리 추이(2021년 8월 0.50%에서 2023년 1월 3.50%) (bok.or.kr)
- 한국은행 경제교육 자료. 통계청(Statistics Korea) 소비자물가지수 2020 = 100, 연간 상승률 2022년 5.1%, 2023년 3.6%, 2024년 2.3% (kostat.go.kr)
- 고용노동부 고시, 최저임금 2025년 10,030원, 2026년 10,320원 (moel.go.kr, minimumwage.go.kr)
- US Social Security Administration, cost-of-living adjustment of 8.7% for 2023 (ssa.gov/cola)
- Britannica entries on the German hyperinflation of 1923 (4.2 trillion marks per US dollar in November 1923, Rentenmark)
- the Great Depression, and the 1970s oil crisis. Cagan, The Monetary Dynamics of Hyperinflation (1956)
- 50% per month definition. Hanke and Krus, World Hyperinflations (Cato Institute working paper, 2012): Hungary 1946, Zimbabwe 2008. Reserve Bank of Zimbabwe 100 trillion dollar note (January 2009)
- Bank of Japan, negative interest rate policy January 2016 to March 2024 (boj.or.jp)
- All index sums, rates and compounding below were recomputed by hand and with a calculator script.
Geraadpleegd: 2026-10-27