edubun
Nederlands
1 / 11

4 / 7 · Basis

Waarom prijzen stijgen: vraag, kosten en geld

Economen delen de oorzaken van inflatie in drie groepen: vraaginflatie, kosteninflatie en te veel geld voor te weinig goederen. Het zijn drie manieren om naar hetzelfde prijsniveau te kijken.

Naar de 10 oefenvragen

Je leert

  • Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
  • Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
  • MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.

Eerst: Reëel en nominaal: lonen en rente

1Uitleg

Vraaginflatie

In het model van vraag en aanbod stijgt een prijs als kopers meer willen dan verkopers tegen de oude prijs kunnen leveren. Dezelfde logica geldt voor de economie als geheel. De totale uitgaven aan goederen en diensten heten de totale vraag, en de totale hoeveelheid die bedrijven bij normale capaciteit kunnen produceren is de potentiële productie van de economie. Als de totale vraag sneller groeit dan de potentiële productie, krijgen bedrijven te weinig werknemers, machines en materialen. Ze verhogen hun prijzen en werknemers vragen hogere lonen. Dat is vraaginflatie: te veel uitgaven voor een beperkte hoeveelheid productie. Ze doet zich vooral voor als de economie op of boven volledige werkgelegenheid draait.

Lees de rest in de volledige tekst

2Opgave

Vraag 1

M = $2000 miljard en V = 5. Hoeveel zijn de nominale bestedingen MV in miljarden dollars?

miljard $

Uitwerking

Antwoord: 10000 miljard $

2,000 × 5 = 10,000.

3Uitleg

Kosteninflatie

Prijzen kunnen ook stijgen doordat het duurder wordt om goederen te produceren. Als de kosten van een belangrijke grondstof zoals olie, voedsel of arbeid sterk stijgen, moeten bedrijven hun prijzen verhogen om dat te dekken, of ze verminderen hun productie. Dit is kosteninflatie, en ze komt overeen met een verschuiving van de totale aanbodcurve naar links. Het bekendste voorbeeld zijn de jaren 1970. Eind 1973, tijdens het Arabische olie-embargo, werd ruwe olie binnen enkele maanden ongeveer vier keer zo duur. Omdat energie nodig is om bijna alles te maken en te vervoeren, stegen de kosten in de hele economie. Het resultaat was stagflatie: stijgende inflatie terwijl de productie stagneerde en de werkloosheid toenam, een combinatie die de theorie van vraaginflatie alleen niet kon verklaren. De Amerikaanse consumentenprijzen stegen in 1980 met 13.5% op jaargemiddelde basis.

Lees de rest in de volledige tekst

4Opgave

Vraag 2

Neem die P = 1.0784 ten opzichte van een basis van 1.000. Hoeveel procent zijn de prijzen gestegen, op één decimaal?

%

Uitwerking

Antwoord: 7.8 %

1.0784 − 1 = 0.0784, ongeveer 7.8%.

5Opgave

Vraag 3

Stagflatie betekent…
Uitwerking

Antwoord: inflatie samen met stagnerende productie en hoge werkloosheid

Deze combinatie deed zich in de jaren 1970 voor na de olieprijsschokken.

6Uitleg

Geldhoeveelheid: de kwantiteitstheorie

De derde verklaring kijkt naar geld. De ruilvergelijking zegt M × V = P × Y. M is de geldhoeveelheid, V is de omloopsnelheid (hoe vaak een eenheid geld per jaar wordt uitgegeven), P is het prijsniveau en Y is de reële productie. Stel dat in een eenvoudige economie M $2000 miljard is, V 5 en Y $10 000 miljard aan reële productie tegen basisprijzen van P = 1: 2000 × 5 = 10 000 = 1 × 10 000. Stel nu dat de centrale bank M met 10% verhoogt naar $2200 miljard terwijl V op 5 blijft. De nominale bestedingen MV worden $11 000 miljard. Als de reële productie slechts 2% groeit naar $10 200 miljard, dan is P = 11 000 ÷ 10 200 = 1.0784. De prijzen stegen 7.8%. Geldgroei die sneller gaat dan de groei van de productie komt tot uiting in hogere prijzen.

OorzaakWat er gebeurtVoorbeeld
VraaginflatieDe uitgaven groeien sneller dan de potentiële productieHergeopende economie, 2021
KosteninflatieGrondstofkosten stijgen sterk; de aanbodcurve verschuift naar linksOliecrisis, eind 1973
GeldhoeveelheidGeld groeit sneller dan de reële productie (MV = PY)Geld drukken in oorlog en crisis
VerwachtingenLonen en prijzen stijgen omdat mensen dat verwachtenLoon-prijsspiraal, jaren 1970

Lees de rest in de volledige tekst

7Opgave

Vraag 4

Waarom raakt een oliecrisis Korea hard?
Uitwerking

Antwoord: Korea importeert bijna al zijn ruwe olie

Geïmporteerde energie is een grondstof in veel sectoren, dus een prijssprong verhoogt de kosten overal.

8Uitleg

Korte en lange termijn

Economen maken onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Op korte termijn kan een vraagpiek zowel de productie als de prijzen verhogen, omdat bedrijven werklozen kunnen aannemen en machines langer kunnen laten draaien. In de jaren 1950 zag de econoom A. W. Phillips in Britse gegevens, gepubliceerd in 1958, dat jaren met lage werkloosheid vaak een snellere loongroei hadden. Dit verband werd bekend als de Phillipscurve en wees op een afruil tussen inflatie en werkloosheid. Op lange termijn wordt de productie begrensd door de productiecapaciteit van de economie, dus extra vraag verhoogt vooral de prijzen. In de jaren 1970 stegen inflatie en werkloosheid tegelijk, en veel economen concludeerden dat de afruil afhangt van wat mensen verwachten: als de verwachte inflatie stijgt, schuift de hele curve omhoog.

9Oefening

Oefenset

De overige vragen van deze les, één voor één.

  1. M stijgt 10% naar $2200 miljard en V blijft 5. Hoeveel is MV in miljarden dollars?
    Antwoord

    11000 miljard $ 2,200 × 5 = 11,000.

  2. MV = 11 000 en de reële productie Y = 10 200. Wat is het prijsniveau P, op drie decimalen?
    Antwoord

    1.078 11,000 ÷ 10,200 = 1.0784.

  3. De uitgaven groeien sneller dan de economie kan produceren. Dit is…
    • vraaginflatie
    • kosteninflatie
    • deflatie
    Antwoord

    vraaginflatie Te veel vraag naar een beperkte productie duwt de prijzen omhoog.

  4. Een olie-embargo verviervoudigt de energieprijzen en de productie daalt. Dit is…
    • kosteninflatie
    • vraaginflatie
    • een daling van de geldhoeveelheid
    Antwoord

    kosteninflatie Hogere grondstofkosten verschuiven de aanbodcurve naar links.

  5. Als in M × V = P × Y de M sneller groeit dan Y en V constant is, dan…
    • stijgt P
    • daalt P
    • blijft gelijk
    Antwoord

    stijgt P MV is gelijk aan de nominale bestedingen; het kan alleen groter zijn dan de reële productie als P stijgt.

  6. Welke bewering beschrijft een loon-prijsspiraal?
    • Hogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat nieuwe looneisen rechtvaardigt
    • Lagere lonen veroorzaken lagere prijzen
    • Lonen en prijzen bewegen altijd in tegengestelde richting
    Antwoord

    Hogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat nieuwe looneisen rechtvaardigt Elke ronde voedt de volgende, daarom zijn verwachtingen belangrijk.

10Oefening

Herhaalkaarten

VraaginflatieDe totale vraag groeit sneller dan de potentiële productie
KosteninflatieHogere grondstofkosten verschuiven het totale aanbod naar links
StagflatieHoge inflatie samen met stagnerende productie en hoge werkloosheid
RuilvergelijkingM × V = P × Y
Loon-prijsspiraalHogere lonen verhogen kosten en prijzen, wat hogere lonen rechtvaardigt
InflatieverwachtingenWat mensen denken dat prijzen in de toekomst gaan doen

11Samenvatting

Belangrijkste punten

Belangrijkste punten
  • Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
  • Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
  • MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.
  • Verwachtingen kunnen de inflatie via een loon-prijsspiraal gaande houden.

Volgende lesDeflatie en hyperinflatie: gevallen uit de geschiedenis
Volledige tekst · De hele les als één tekst

Vraaginflatie

In het model van vraag en aanbod stijgt een prijs als kopers meer willen dan verkopers tegen de oude prijs kunnen leveren. Dezelfde logica geldt voor de economie als geheel. De totale uitgaven aan goederen en diensten heten de totale vraag, en de totale hoeveelheid die bedrijven bij normale capaciteit kunnen produceren is de potentiële productie van de economie. Als de totale vraag sneller groeit dan de potentiële productie, krijgen bedrijven te weinig werknemers, machines en materialen. Ze verhogen hun prijzen en werknemers vragen hogere lonen. Dat is vraaginflatie: te veel uitgaven voor een beperkte hoeveelheid productie. Ze doet zich vooral voor als de economie op of boven volledige werkgelegenheid draait.

Typische oorzaken zijn een plotselinge stijging van de consumptie, een investeringsgolf, hogere overheidsuitgaven of lagere belastingen, en een toename van de export. In 2021, toen economieën na de pandemie weer opengingen en overheden en huishoudens extra te besteden hadden, steeg de vraag naar goederen in veel landen sterk terwijl fabrieken en havens het niet konden bijbenen. Dat is een reden waarom de inflatie in 2021 en 2022 wereldwijd steeg.

Kosteninflatie

Prijzen kunnen ook stijgen doordat het duurder wordt om goederen te produceren. Als de kosten van een belangrijke grondstof zoals olie, voedsel of arbeid sterk stijgen, moeten bedrijven hun prijzen verhogen om dat te dekken, of ze verminderen hun productie. Dit is kosteninflatie, en ze komt overeen met een verschuiving van de totale aanbodcurve naar links. Het bekendste voorbeeld zijn de jaren 1970. Eind 1973, tijdens het Arabische olie-embargo, werd ruwe olie binnen enkele maanden ongeveer vier keer zo duur. Omdat energie nodig is om bijna alles te maken en te vervoeren, stegen de kosten in de hele economie. Het resultaat was stagflatie: stijgende inflatie terwijl de productie stagneerde en de werkloosheid toenam, een combinatie die de theorie van vraaginflatie alleen niet kon verklaren. De Amerikaanse consumentenprijzen stegen in 1980 met 13.5% op jaargemiddelde basis.

Olieprijsschokken raken Korea hard, omdat het land bijna al zijn ruwe olie importeert. Toen de olie- en gasprijzen in 2022 stegen, kwam de Koreaanse inflatie voor het hele jaar uit op 5.1%.

Ook lonen kunnen een rol spelen. Als bedrijven hogere prijzen verwachten, stemmen ze in met hogere lonen, en als werknemers hogere prijzen verwachten, vragen ze erom. Hogere lonen verhogen de kosten, die de prijzen omhoog duwen, wat de volgende looneis rechtvaardigt. Deze loon-prijsspiraal houdt de inflatie gaande, ook als de oorspronkelijke schok voorbij is. De verwachtingen die mensen hebben over toekomstige inflatie, de inflatieverwachtingen, zijn daarom zowel een oorzaak als een gevolg.

Geldhoeveelheid: de kwantiteitstheorie

De derde verklaring kijkt naar geld. De ruilvergelijking zegt M × V = P × Y. M is de geldhoeveelheid, V is de omloopsnelheid (hoe vaak een eenheid geld per jaar wordt uitgegeven), P is het prijsniveau en Y is de reële productie. Stel dat in een eenvoudige economie M $2000 miljard is, V 5 en Y $10 000 miljard aan reële productie tegen basisprijzen van P = 1: 2000 × 5 = 10 000 = 1 × 10 000. Stel nu dat de centrale bank M met 10% verhoogt naar $2200 miljard terwijl V op 5 blijft. De nominale bestedingen MV worden $11 000 miljard. Als de reële productie slechts 2% groeit naar $10 200 miljard, dan is P = 11 000 ÷ 10 200 = 1.0784. De prijzen stegen 7.8%. Geldgroei die sneller gaat dan de groei van de productie komt tot uiting in hogere prijzen.

Economen als Milton Friedman vatten dit samen in de zin dat inflatie altijd en overal een monetair verschijnsel is, althans op lange termijn. Het sterkste bewijs komt uit extreme gevallen, het onderwerp van het volgende hoofdstuk, waarin overheden geld drukken om rekeningen te betalen. In gewone tijden is de omloopsnelheid niet constant, dus het verband tussen geldgroei en inflatie is over een paar jaar losser, en economen letten ook op vraag, aanbodschokken en verwachtingen.

OorzaakWat er gebeurtVoorbeeld
VraaginflatieDe uitgaven groeien sneller dan de potentiële productieHergeopende economie, 2021
KosteninflatieGrondstofkosten stijgen sterk; de aanbodcurve verschuift naar linksOliecrisis, eind 1973
GeldhoeveelheidGeld groeit sneller dan de reële productie (MV = PY)Geld drukken in oorlog en crisis
VerwachtingenLonen en prijzen stijgen omdat mensen dat verwachtenLoon-prijsspiraal, jaren 1970

Korte en lange termijn

Economen maken onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Op korte termijn kan een vraagpiek zowel de productie als de prijzen verhogen, omdat bedrijven werklozen kunnen aannemen en machines langer kunnen laten draaien. In de jaren 1950 zag de econoom A. W. Phillips in Britse gegevens, gepubliceerd in 1958, dat jaren met lage werkloosheid vaak een snellere loongroei hadden. Dit verband werd bekend als de Phillipscurve en wees op een afruil tussen inflatie en werkloosheid. Op lange termijn wordt de productie begrensd door de productiecapaciteit van de economie, dus extra vraag verhoogt vooral de prijzen. In de jaren 1970 stegen inflatie en werkloosheid tegelijk, en veel economen concludeerden dat de afruil afhangt van wat mensen verwachten: als de verwachte inflatie stijgt, schuift de hele curve omhoog.

Belangrijkste punten
  • Vraaginflatie: de uitgaven groeien sneller dan de potentiële productie.
  • Kosteninflatie: grondstofkosten (olie, voedsel, arbeid) stijgen en het aanbod verschuift naar links; stagflatie in de jaren 1970.
  • MV = PY: geld dat sneller groeit dan de reële productie verhoogt de prijzen.
  • Verwachtingen kunnen de inflatie via een loon-prijsspiraal gaande houden.

Oefenvragen uit Waarom prijzen stijgen: vraag, kosten en geld op edubun

Deze quiz insluiten

Gratis in te sluiten. Laat de bronregel staan.

Bronnen van deze cursus (16)
  • OpenStax, Principles of Economics 3e , openstax.org/books/principles-economics-3e: the inflation chapter (tracking inflation, price indexes and the basket of goods, how price changes affect different groups, costs of inflation, menu costs and shoe-leather costs)
  • the chapters on money and banking and on monetary policy (quantity theory MV = PY, central bank tools, inflation targeting, Volcker disinflation)
  • and the aggregate demand and supply chapter (demand-pull and cost-push inflation, 1970s oil shocks)
  • US Bureau of Labor Statistics, Consumer Price Index handbook of methods and CPI-U annual averages 2021 270.970, 2022 292.655, 2023 304.702 on the 1982-84 = 100 base (bls.gov/cpi)
  • Board of Governors of the Federal Reserve System, Federal Open Market Committee statement on longer-run goals and monetary policy strategy, 2% inflation measured by PCE since January 2012
  • federal funds target range 0 to 0.25% until March 2022 and 5.25 to 5.50% from July 2023 (federalreserve.gov)
  • 한국은행: 물가안정목표(중기 2%)
  • 기준금리 추이(2021년 8월 0.50%에서 2023년 1월 3.50%) (bok.or.kr)
  • 한국은행 경제교육 자료. 통계청(Statistics Korea) 소비자물가지수 2020 = 100, 연간 상승률 2022년 5.1%, 2023년 3.6%, 2024년 2.3% (kostat.go.kr)
  • 고용노동부 고시, 최저임금 2025년 10,030원, 2026년 10,320원 (moel.go.kr, minimumwage.go.kr)
  • US Social Security Administration, cost-of-living adjustment of 8.7% for 2023 (ssa.gov/cola)
  • Britannica entries on the German hyperinflation of 1923 (4.2 trillion marks per US dollar in November 1923, Rentenmark)
  • the Great Depression, and the 1970s oil crisis. Cagan, The Monetary Dynamics of Hyperinflation (1956)
  • 50% per month definition. Hanke and Krus, World Hyperinflations (Cato Institute working paper, 2012): Hungary 1946, Zimbabwe 2008. Reserve Bank of Zimbabwe 100 trillion dollar note (January 2009)
  • Bank of Japan, negative interest rate policy January 2016 to March 2024 (boj.or.jp)
  • All index sums, rates and compounding below were recomputed by hand and with a calculator script.

Geraadpleegd: 2026-10-27