De gesteentekringloop
Een kwartskorrel kan in graniet zitten, als zand naar een strand spoelen, in zandsteen verharden en in kwartsiet terechtkomen.
Sleep om te draaien. Scroll of knijp om te zoomen.
Gesteenten lijken blijvend, maar over geologische tijd worden ze hergebruikt. De BGS beschrijft de gesteentekringloop als een beeld van de Aarde als dynamisch systeem: alle delen zijn verbonden en een verandering in het ene deel verandert een ander deel. Die kringloop loopt al de hele geologische geschiedenis. De drie gesteentetypen zijn haltes in de kringloop; de processen uit de vorige drie hoofdstukken zijn de wegen ertussen.
De hoofdwegen
Begin ergens. Magma koelt af en kristalliseert tot stollingsgesteente. Stollingsgesteente dat naar het oppervlak is opgeheven, verweert en erodeert tot sediment. Sediment wordt afgezet, begraven, gecompacteerd en verkit tot sedimentgesteente. Wordt sedimentgesteente dieper begraven of komt het terecht waar platen botsen, dan wordt het verhit en samengeperst tot metamorf gesteente. Bij nog meer hitte smelt metamorf gesteente tot magma en is de kringloop rond.
Er zijn ook kortere routes en de kringloop heeft geen vaste richting. Stollingsgesteente kan metamorf worden zonder ooit sediment te worden: graniet dat in een gebergtegordel wordt samengedrukt wordt granietgneis. Metamorf gesteente dat tot bergen wordt opgetild slijt net als elk ander gesteente tot sediment. Sedimentgesteente kan terugverweren tot sediment, zoals zandsteenkliffen die uiteenvallen tot zand dat later opnieuw zandsteen kan worden. En elk gesteente dat heet genoeg wordt, smelt.
Eén korrel volgen
Kwarts is hard (7 op de schaal van Mohs). De BGS vindt het als kristallen in graniet en als korrels in zandsteen. Stel je een kwartskristal voor dat diep onder de grond in graniet groeide. Opheffing en erosie brengen het graniet aan het oppervlak, waar het verweert. Het gesteente valt uiteen, de kwartskorrel spoelt een rivier af en wordt op een strand afgezet. Onder nog meer zand begraven wordt de korrel verkit tot zandsteen. Miljoenen jaren later komt het zandsteen in een gebergtevormende botsing terecht en wordt kwartsiet. Elke halte is een gesteente of sediment uit deze cursus: graniet, zand, zandsteen, kwartsiet.
Probeer hetzelfde in het diagram. Tik op Sedimentgesteente en bekijk de uitgangen: het kan terugverweren tot sediment of door hitte en druk metamorf gesteente worden. Tik daarna op Metamorf gesteente. Dat kan tot magma smelten of afslijten tot sediment. Stollingsgesteente, sedimentgesteente en metamorf gesteente hebben in het diagram elk twee uitgangen. Daarom hoeven twee reizen door de kringloop nooit hetzelfde te zijn.
Waarom zo weinig oeroud gesteente overblijft
Doordat gesteente voortdurend wordt hergebruikt, bewaart de Aarde weinig gesteenten uit haar vroegste tijd. Volgens de USGS zijn de oudste gesteenten door platentektoniek hergebruikt en vernietigd. Als iets van de allereerste aardkorst nog in oorspronkelijke staat bestaat, is het niet gevonden. Tot de oudste betrouwbaar gedateerde gesteenten op aarde behoren de metamorfe Acastagneizen in noordwestelijk Canada, ongeveer 4.03 miljard jaar oud. Zelfs die hebben de kringloop dus al minstens één keer doorlopen.
| Magma → stollingsgesteente | Afkoeling en kristallisatie |
| Elk gesteente → sediment | Verwering en erosie |
| Sediment → sedimentgesteente | Afzetting, begraving, compactie, verkitting |
| Gesteente → metamorf | Warmte en druk zonder smelten |
| Gesteente → magma | Smelten |
- Welk proces maakt magma tot stollingsgesteente?
- Afkoeling en kristallisatie
- Verkitting
- Verwering
- Welk proces maakt metamorf gesteente tot magma?
- Smelten
- Erosie
- Compactie
- Kan stollingsgesteente metamorf worden zonder eerst sediment te worden?
- Ja, met warmte en druk
- Nee, het moet eerst sediment worden
- Alleen als het eerst smelt
- Zet één route van een kwartskorrel door de kringloop op volgorde.
- Welk mineraal zit in graniet, zandsteen en kwartsiet?
- Kwarts
- Calciet
- Talk
- Heeft de gesteentekringloop een vast beginpunt?
- Nee, elk gesteente kan verschillende routes volgen
- Ja, altijd magma
- Ja, altijd sediment
- Waarom heeft de Aarde zo weinig van haar oudste gesteente bewaard?
- Platentektoniek heeft het hergebruikt en vernietigd
- Meteorieten voerden alles weg
- Alles ligt onder de oceanen en is gedateerd
- De oudste gedateerde gesteenten op Aarde, de Acastagneizen, zijn…
- metamorf
- sedimentair
- vulkanisch glas
- Zandsteenkliffen verkruimelen tot zand. Welke pijl is dat?
- Sedimentgesteente → sediment (verwering, erosie)
- Sediment → sedimentgesteente
- Metamorf → magma
- Welk paar bestaat uit processen en niet uit gesteentetypen?
- Erosie en verkitting
- Graniet en erosie
- Marmer en leisteen
- Magma → stolling (koelen) → sediment (verwering, erosie) → sedimentgesteente (verkitting) → metamorf (warmte, druk) → magma (smelten).
- Er zijn kortere routes en omgekeerde routes; er is geen vast beginpunt.
- Kwarts zit in graniet, zand, zandsteen en kwartsiet.
- Platentektoniek heeft de oudste gesteenten van de Aarde hergebruikt; de oudste gedateerde zijn ongeveer 4.03 miljard jaar oud.
Bronnen van deze cursus (18)
- USGS FAQs (usgs.gov/faqs): What is the difference between a rock and a mineral? (mineral definition; common minerals quartz, feldspar, mica, amphibole, olivine, calcite; rock = aggregate of one or more minerals)
- What are igneous rocks? (Latin for fire; intrusive/plutonic slow cooling over thousands or millions of years, coarse grained, granite, diorite, gabbro, peridotite; extrusive/volcanic fine grained or glassy, vesicular, rhyolite, andesite, basalt, obsidian)
- What are sedimentary rocks? (layering; siltstone, sandstone, conglomerate, limestone, shale; clay, silt, sand, pebbles larger than 2 mm; chert; limestone precipitated from water)
- What are metamorphic rocks? (heat, pressure, hot mineral-rich fluids; not melted; denser; phyllite, schist, gneiss, quartzite, marble; foliation; contact metamorphism)
- USGS Find-A-Feature: Fossil (fossils almost exclusively in sedimentary rocks)
- USGS Fossils, Rocks, and Time (pubs.usgs.gov/gip/fossils: most rocks exposed at the surface are sedimentary; gravel to conglomerate, sand to sandstone, mud to mudstone or shale; Nicholas Steno mid-1600s; Law of Superposition; William Smith; Law of Fossil Succession)
- USGS Geologic Time: Age of the Earth (pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html: radiometric dating, half-lives 700 million to more than 100 billion years, Acasta Gneisses 4.03 Ga, Isua 3.7 to 3.8 Ga, zircons 4.3 Ga and 4.4 Ga in Western Australia, Moon rocks 4.4 to 4.5 Ga, meteorites 4.53 to 4.58 Ga, Earth 4.54 Ga with uncertainty under 1%, rocks over 3.5 billion years on all continents)
- USGS Mohs Hardness Scale image page and USGS Bulletin 1042-G Gem Stones of the United States (ten minerals, relative scale, diamond many times harder than corundum, much dust is silica, quartz 7)
- NPS Mohs Hardness Scale (Theophrastus, On Stones, about 300 BC)
- Physical Geology H5P Edition 5.6 Mineral Properties (opentextbc.ca, reference materials: natural fingernail 2 to 2.5, copper 3, steel nail 4, glass and knife 5 to 5.5, streak plate 6.5 to 7)
- Physical Geology 2nd ed. 7.2 Classification of Metamorphic Rocks (Steven Earle, opentextbc.ca: slate, phyllite, schist, gneiss by grade; grade table 150 to 300, 300 to 450, 450 to 550, above 550 °C; marble, quartzite, hornfels; migmatite)
- British Geological Survey, Discovering Geology: Rocks and minerals (rock cycle, Peterhead granite feldspar, quartz and biotite, limestone to marble, shale to slate, contact metamorphism, mineral definition)
- Weathering (biological, chemical, physical, freeze-thaw)
- Geological processes (erosion, deposition)
- BGS Geology dataset page (schist and gneiss recrystallized in the solid state)
- Geological Society of London, Compaction and Cementation (calcite, silica, iron oxides, clay minerals as cements)
- OpenStax Chemistry 2e 1.2 (oxygen 49.20% and silicon 25.67% of the mass of Earth's crust and atmosphere)
- USGS Water Density (ice about 9% less dense than water).
Geraadpleegd: 2026-10-17