Home›Biologie›Microben

Wat microben zijn

Met het blote oog kun je net iets zien dat ongeveer 100 micrometer breed is; een gewone bacterie is ongeveer een honderdste daarvan.

Te klein om te zien

Een microbe, of micro-organisme, is een levend wezen dat te klein is om zonder vergroting te zien. OpenStax Microbiology geeft de schaal: een voorwerp moet ongeveer 100 micrometer (µm) breed zijn voordat het oog het kan zien. Een gewone dierlijke cel is ongeveer 10 µm, een gewone bacterie ongeveer 1 µm, en een gewoon virus ongeveer 100 nanometer (nm), nog eens tien keer kleiner. Een micrometer is een miljoenste meter en een nanometer een miljardste.

Afmetingen op een logaritmische schaal, elke stap tien keer groter. 1 een gewoon virus (ongeveer 100 nm), 2 een gewone bacterie (ongeveer 1 µm), 3 een gewone dierlijke cel (ongeveer 10 µm), 4 het kleinste wat het oog kan zien (ongeveer 100 µm).

Microben komen voor in alle drie de domeinen van het leven. Bacteriën en archaea zijn prokaryoten: hun cellen hebben geen kern. Microben in het domein Eukarya, zoals protisten en microscopisch kleine schimmels als gisten, hebben een kern. Virussen passen in geen van de drie domeinen, omdat ze helemaal niet uit cellen bestaan. Parasitaire wormen die helminthen heten, worden ook door microbiologen bestudeerd, omdat hun eitjes en larven microscopisch klein zijn, hoewel de meeste wormen zelf groot genoeg zijn om te zien.

De eerste die ze zag

AchtergrondDiertjes in een druppel water. Antonie van Leeuwenhoek was een lakenhandelaar in Delft die zijn eigen kleine lenzen sleep. Zijn eerste waarnemingen bereikten in 1673 de Royal Society in Londen, geïntroduceerd door de arts Regnier de Graaf. In 1675 zag hij levende wezens in regenwater dat een paar dagen in een nieuwe pot had gestaan, en op 9 oktober 1676 schreef hij een lange brief in het Nederlands aan Henry Oldenburg, de secretaris van de Society, waarin hij ‘diertjes’ beschreef in regen-, put-, zee- en sneeuwwater en in water waarin peper had geweekt. Hij beweerde dat er meer dan een miljoen in één druppel peperwater zaten. De brief werd tijdens meerdere bijeenkomsten voorgelezen. Oldenburg vertaalde minder dan de helft ervan en publiceerde die op 25 maart 1677 in Philosophical Transactions. De leden konden de wezens eerst niet zien, maar later dat jaar lukte het Robert Hooke.

Uit zijn tekeningen weten wetenschappers nu dat hij naar bacteriën en protisten keek. Leeuwenhoek bleef vijftig jaar aan de Royal Society schrijven, in totaal 190 brieven, tot zijn dood op 26 augustus 1723 op 90-jarige leeftijd. Bijna twee eeuwen later kwam wat OpenStax de Gouden Eeuw van de Microbiologie noemt, van 1857 tot 1914, toen Louis Pasteur, Robert Koch en anderen bepaalde microben aan gisting en ziekte koppelden.

uiterlijk 7000 v.Chr.: Een gegist drankje van rijst, honing en fruit in het neolithische China.
1673: De eerste waarnemingen van Leeuwenhoek bereiken de Royal Society.
1676: Zijn brief van 9 oktober over ‘diertjes’.
1677: Gepubliceerd in Philosophical Transactions; Hooke bevestigt.
1723: Leeuwenhoek sterft op 90-jarige leeftijd na 190 brieven.
1857 tot 1914: De Gouden Eeuw van de Microbiologie.

Meestal onschadelijk, vaak nuttig

Mensen gebruikten microben lang voordat iemand ze zag. Brood, bier, wijn, yoghurt, kaas en zuurwaren zijn allemaal afhankelijk van gisting door bacteriën, gisten of schimmels, en aardewerk uit een neolithisch dorp in China toont uiterlijk 7000 v.Chr. een gegist drankje van rijst, honing en fruit. In brood breekt de gist Saccharomyces cerevisiae suikers in het meel af en geeft koolstofdioxide af, waardoor het deeg rijst. OpenStax benadrukt dat de meeste bacteriën onschadelijk of nuttig zijn; slechts sommige veroorzaken ziekte.

Microben leven ook in groten getale op en in ons. Een schatting uit 2016 van Ron Sender, Shai Fuchs en Ron Milo kwam voor de bacteriën in een referentieman van 70 kg uit op ongeveer 3.8 × 10¹³, tegenover ongeveer 3.0 × 10¹³ menselijke cellen. Dat is een verhouding van ongeveer 1.3 op 1, niet de 10 op 1 die in oudere boeken vaak wordt herhaald, en de bacteriën wegen in totaal maar ongeveer 0.2 kg.

Bacteriën	Prokaryoten, meestal ongeveer 1 µm; de meeste hebben wanden van peptidoglycaan.
Archaea	Prokaryoten met een aparte geschiedenis; geen peptidoglycaan; veel op extreme plekken.
Protisten	Eukaryoten die geen planten, dieren of schimmels zijn: algen en protozoa.
Schimmels	Eukaryoten met wanden van chitine: gisten en schimmels.
Virus	Geen cel; moet een gastheercel infecteren om zich voort te planten.
Micrometer (µm)	Een miljoenste meter.

Belangrijkste punten

Zichtbaarheidsgrens ongeveer 100 µm; dierlijke cel ongeveer 10 µm; bacterie ongeveer 1 µm; virus ongeveer 100 nm.
Bacteriën en archaea zijn prokaryoten; protisten en schimmels zijn eukaryoten; virussen zijn geen cellen.
De brief van Leeuwenhoek van 9 oktober 1676 aan de Royal Society beschreef microben.
De meeste bacteriën zijn onschadelijk of nuttig.

Hoe breed moet iets ongeveer zijn (in µm) om met het blote oog te zien?
Een gewone bacterie is ongeveer 1 µm en een gewoon virus ongeveer 100 nm. Hoeveel keer groter is de bacterie? (1 µm = 1000 nm)
Welke groep microben bestaat niet uit cellen?
- Virussen
- Archaea
- Gisten
- Protozoa
Bacteriën en archaea zijn allebei…
- prokaryoten, zonder kern
- eukaryoten, met een kern
- virussen
- schimmels
Aan wie stuurde Leeuwenhoek zijn brief van 9 oktober 1676?
- Henry Oldenburg van de Royal Society
- Louis Pasteur
- Robert Koch
- Charles Darwin
In welke vloeistof telde Leeuwenhoek meer dan een miljoen wezens in één druppel?
- Water waarin peper had geweekt
- Melk
- Bloed
- Wijn
Leeuwenhoek schreef van 1673 tot zijn dood in 1723 aan de Royal Society. Hoeveel jaar is dat?
Wat laat deeg rijzen?
- Koolstofdioxide van gist die suikers afbreekt
- Zuurstof van bacteriën
- Stoom uit het meel
- Stikstof uit de lucht
Sender en collega's (2016) schatten 3.8 × 10¹³ bacteriën en 3.0 × 10¹³ menselijke cellen. Wat is de verhouding van bacteriën tot menselijke cellen? (één decimaal)
Welke uitspraak over bacteriën is waar?
- De meeste zijn onschadelijk of nuttig
- Alle veroorzaken ziekte
- Ze leven allemaal alleen in water
- Ze hebben allemaal een kern

Bronnen van deze cursus (15)

OpenStax Microbiology 1.1 What Our Ancestors Knew (fermented drink from rice, honey and fruit in Neolithic China by 7000 BC, Saccharomyces cerevisiae in bread, Leeuwenhoek 1675 "animalcules" in rain water, Golden Age of Microbiology 1857 to 1914; openstax.org/books/microbiology/pages/1-1-what-our-ancestors-knew)
1.3 Types of Microorganisms (about 100 µm to see with the eye, animal cell about 10 µm, bacteria about 1 µm, viruses about 100 nm, three domains, coccus/bacillus/spirillum, archaea without peptidoglycan and in extreme places such as Morning Glory pool, protists, algae, diatoms 2 to 200 µm, protozoa with cilia, flagella or pseudopods, fungi with chitin walls, more than 1000 yeast species, molds and penicillin, helminths, prions about one-tenth of a virus; .../1-3-types-of-microorganisms)
3.1 Spontaneous Generation (Aristotle, van Helmont's mice recipe of 3 weeks, Redi 1668 with six jars, Needham 1745, Spallanzani, Pasteur 1858 gun-cotton filter, swan-neck flasks, Alhumbert Prize 1862, 1864 lecture; .../3-1-spontaneous-generation)
3.2 Foundations of Modern Cell Theory (Semmelweis 1847, 10 to 20 percent vs 1 percent, chlorinated lime; Snow; Pasteur 1856 fermentation; Lister 1867 carbolic acid; Koch's postulates; .../3-2-foundations-of-modern-cell-theory)
6.1 Viruses (acellular, obligate intracellular parasites, DNA or RNA never both, capsid, envelope, spikes, helical/polyhedral/complex, 20 nm to 900 nm, Ivanovski 1892 with the Chamberland filter of 1884, pore 0.1 µm, Beijerinck 1898 and virus = poison, Stanley 1935, host range, bacteriophages, FDA 2006 phage spray on lunch meats; .../6-1-viruses)
9.1 How Microbes Grow (binary fission, FtsZ Z ring, generation time, E. coli 20 minutes, human generation 25 years, M. tuberculosis 15 to 20 hours, M. leprae 14 days, 2^48 = 281,474,976,710,656 after 24 h at 30 minutes, Nn = N0 2^n, lag/log/stationary/death, budding, fragmentation, Epulopiscium; .../9-1-how-microbes-grow)
Royal Society: Philosophical Transactions 12:821-831, published 25 March 1677, Leeuwenhoek's Dutch letter of 9 October 1676 "concerning little animals" (doi.org/10.1098/rstl.1677.0003)
Royal Society archive EL/L1/22 (letter to Oldenburg dated at Delft, 18 pages, partial translation by Oldenburg)
Royal Society blog "Celebrating Leeuwenhoek", 2023 (first letter via de Graaf, Phil. Trans. 19 May 1673; 190 letters in fifty years; died 26 August 1723 aged 90)
N. Lane 2015, Phil. Trans. R. Soc. B 370:20140344 (upwards of 1,000,000 creatures in a drop of pepper-water; letter read aloud over several sessions)
Lens on Leeuwenhoek, letter L-040 (Oldenburg printed less than half; Hooke succeeded later in 1677)
CDC MMWR 53(34):783, 2004, 150th Anniversary of John Snow and the Pump Handle (31 August 1854, handle removed 8 September 1854, Vibrio cholerae isolated 1883; cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5334a1.htm)
CDC History of Smallpox and Smallpox timeline (Jenner 1796; 33rd World Health Assembly declared the world free of smallpox on 8 May 1980; cdc.gov/smallpox/about/history.html)
American Chemical Society, Discovery and Development of Penicillin landmark (Fleming 1928 at St Mary's Hospital London, paper June 1929, Florey and Chain at Oxford from 1939; acs.org/education/whatischemistry/landmarks/flemingpenicillin.html)
Fleming 1929, Br J Exp Pathol 10:226. Sender, Fuchs and Milo 2016, PLoS Biol 14:e1002533 (3.8 × 10^13 bacteria and 3.0 × 10^13 human cells in a 70 kg reference man, ratio about 1.3, bacteria about 0.2 kg).

Geraadpleegd: 2026-10-17