Punten en overbindingen

Een punt voegt de helft toe: een gepunteerde halve noot duurt 3 tellen en een gepunteerde kwart 1.5. Dat is de lang-kortstap in de vierde maat van Ode to Joy.

Duren buiten het halveersysteem

Halveren geeft 4, 2, 1, een halve en een kwart tel, maar muziek heeft ook tussenliggende duren nodig, zoals drie of anderhalve tel. Daarvoor zijn er twee hulpmiddelen. Het eerste is de punt, rechts naast de nootkop. Die voegt de helft van de oorspronkelijke waarde toe. Een halve noot duurt twee tellen, dus gepunteerd 2 + 1 = 3. Een kwart duurt één tel, dus gepunteerd 1 + 0.5 = 1.5. Een gepunteerde achtste duurt 0.5 + 0.25 = 0.75 tel. Hetzelfde geldt voor rusten: een gepunteerde kwartrust is anderhalve tel stilte.

Een handige manier om het te zien: een gepunteerde waarde is gelijk aan drie van de eerstvolgende kleinere waarde. Een gepunteerde halve is drie kwarten, een gepunteerde kwart drie achtsten en een gepunteerde achtste drie zestienden. Die ‘drie’ wordt heel belangrijk bij de samengestelde maat, over twee hoofdstukken. Daar is elke tel een gepunteerde noot die in drieën wordt verdeeld.

Overbinding verbindt gelijke tonen

Het tweede hulpmiddel is de overbinding, een boog tussen twee noten van dezelfde toonhoogte. Je speelt de eerste en houdt die tijdens de tweede aan zonder opnieuw aan te slaan. De duren tellen dus op. Een kwart overgebonden aan een achtste klinkt precies als een gepunteerde kwart. Je kunt elke twee waarden verbinden: een halve met een achtste duurt 2.5 tellen, waarvoor geen enkele losse nootvorm bestaat. Verwar dit niet met de legatoboog: die verbindt verschillende toonhoogten en vraagt soepel spel. Hebben beide noten dezelfde toonhoogte, dan is het een overbinding.

Een overbinding is ook de enige manier om een toon over een maatstreep vast te houden. Een punt kan niet voorbij het maateinde, want elke maat moet afzonderlijk kloppen. Loopt een toon van tel 4 door tot tel 1 van de volgende maat, dan schrijf je twee noten, een aan het eind van elke maat, met een overbinding verbonden. De notenblokken laten dit zien: een blok over de maatgrens wordt oranje. Het paneel herinnert je eraan dat geschreven muziek het blok zou splitsen en de delen zou overbinden.

Lang-kort in Ode to Joy

Het thema uit het laatste deel van Beethovens Negende symfonie, voor het eerst uitgevoerd in 1824, is een van de bekendste rechtenvrije melodieën. De eerste drie maten zijn gewone kwartnoten. De vierde is interessant: een gepunteerde kwart, een achtste en een halve noot. De gepunteerde kwart loopt over het midden van tel 2, de achtste komt op de ‘en’ van 2 en de halve noot rondt de frase af. Tel ‘1, (2) en 3, (4)’. Tik hieronder in het tabblad Tik mee de hele frase van vier maten. De meeste mensen spelen de achtste eerst te vroeg en maken de gepunteerde kwart daardoor te kort.