Hoe ziektekiemen werden ontdekt
In 1668 deed Francesco Redi vlees in zes potten, liet er twee open, bedekte er twee met gaas en sloot er twee af, en alleen in de open potten kwamen maden in het vlees.
Leven uit niets?
Heel lang geloofden mensen dat levende wezens uit niet-levende materie konden ontstaan. Aristoteles schreef over vissen die in nieuwe plassen verschenen, en in de jaren 1600 bood de Vlaamse wetenschapper Jan Baptista van Helmont een recept voor muizen: vodden en tarwekorrels drie weken in een open vat laten staan. In werkelijkheid waren de vodden en het graan gewoon goed voedsel en onderdak voor muizen. Dit idee heet spontane generatie.
Experimenten haalden het idee langzaam uit elkaar. De potten van Francesco Redi uit 1668 lieten zien dat maden uit vliegeneieren komen en niet uit vlees. Microben waren moeilijker. In 1745 kookte John Needham bouillon kort, sloot die af en zag hem troebel worden van microben, wat hij als bewijs voor spontane generatie opvatte; waarschijnlijk had hij hem niet lang genoeg gekookt. Lazzaro Spallanzani deed honderden zorgvuldige experimenten waarin verhitte, afgesloten kolven helder bleven tenzij ze aan de lucht werden geopend. Needham antwoordde dat het lange koken een ‘levenskracht’ had vernietigd.
Van bederf tot ziekte
Als microben voedsel bedierven, konden ze dan ook ziekte veroorzaken? Verschillende mensen vonden aanwijzingen voordat iemand de microben kon benoemen. In 1847 merkte de Hongaarse verloskundige Ignaz Semmelweis op dat moeders op ziekenhuisafdelingen waar artsen en geneeskundestudenten werkten, die rechtstreeks van lijkschouwingen kwamen, na de bevalling aan koorts overleden: 10 tot 20 procent, tegenover ongeveer 1 procent op afdelingen met vroedvrouwen. Toen hij de artsen hun handen liet wassen in gechloreerd kalkwater, daalde het sterftecijfer tot dat van de vroedvrouwen. Veel artsen negeerden hem nog steeds.
In Londen dacht de arts John Snow dat cholera zich via water verspreidde en niet via slechte lucht. Toen op 31 augustus 1854 cholera uitbrak rond Broad Street in Soho, controleerde hij sterfteregisters en sprak hij met families, en ontdekte dat de meeste doden vlak bij de pomp van Broad Street hadden gewoond en eruit hadden gedronken. Hij nam zijn bevindingen mee naar de plaatselijke bestuurders, en op 8 september 1854 werd de pompzwengel weggehaald. Een CDC-rapport ter gelegenheid van de 150e verjaardag noemt zijn onderzoek een model voor de moderne epidemiologie. De cholerabacterie zelf, Vibrio cholerae, werd pas in 1883 geïsoleerd.
In 1867 begon de Britse chirurg Joseph Lister, die het werk van Semmelweis en Pasteur kende, met het sproeien van carbolzuur tijdens operaties, en wondinfecties na operaties namen sterk af. Robert Koch stelde daarna een reeks postulaten op om aan te tonen dat een bepaalde microbe een bepaalde ziekte veroorzaakt, en daarmee identificeerden hij en zijn collega's de oorzaken van miltvuur, tuberculose en cholera. Lang daarvoor, in 1796, had de Engelse arts Edward Jenner laten zien dat mensen die koepokken hadden gehad beschermd waren tegen pokken, het begin van vaccinatie. Op 8 mei 1980 verklaarde de 33e Wereldgezondheidsvergadering de wereld vrij van pokken.
- 1668: Redi: maden komen van vliegen, niet van vlees.
- 1745: Troebele bouillon van Needham.
- 1796: Jenner: koepokken beschermen tegen pokken.
- 1847: Semmelweis: handenwassen verlaagt het aantal sterfgevallen na de bevalling.
- 1854: Snow: de zwengel van de pomp van Broad Street wordt verwijderd.
- 1862: Pasteur wint de Alhumbert-prijs.
- 1867: Lister gebruikt carbolzuur bij operaties.
- 1883: Vibrio cholerae wordt geïsoleerd.
- 1980: Pokken uitgeroeid verklaard.
- Spontane generatie: leven uit niet-levende materie, waarin men sinds Aristoteles geloofde.
- Redi (1668), Spallanzani en de zwanenhalskolven van Pasteur (prijs 1862) weerlegden het.
- Semmelweis (1847) en Snow (1854) toonden aan dat ziekte zich via handen en water verspreidt.
- Lister (1867), de postulaten van Koch, Jenner (1796); pokken in 1980 uitgeroeid verklaard.
- Wat betekent ‘spontane generatie’?
- Levende wezens die uit niet-levende materie ontstaan
- Cellen die zich in tweeën delen
- Planten die voedsel maken uit licht
- Virussen die bacteriën infecteren
- In welke potten kwamen in het experiment van Redi maden in het vlees?
- Alleen de open potten
- Alleen de afgesloten potten
- Alle zes potten
- Alleen de met gaas bedekte potten
- Waarom bleef de bouillon van Pasteur helder in de zwanenhalskolven?
- Microben bleven in de gebogen hals hangen terwijl er nog lucht in kon
- De kolven waren luchtdicht afgesloten
- De bouillon bevatte gif
- Er was geen lucht
- Het experiment van Redi was in 1668 en Pasteur won de Alhumbert-prijs in 1862. Hoeveel jaar zit daartussen?
- Wat vroeg Semmelweis aan artsen te doen?
- Hun handen wassen in gechloreerd kalkwater tussen patiënten
- Alle bouillon koken
- Een pompzwengel verwijderen
- Carbolzuur sproeien
- De uitbraak van 1854 in Broad Street begon op 31 augustus en de pompzwengel werd op 8 september weggehaald. Hoeveel dagen later?
- Wat concludeerde John Snow over cholera?
- Het verspreidde zich via besmet water uit een pomp
- Het verspreidde zich via slechte lucht
- Het werd veroorzaakt door een virus in de lucht
- Het kwam van vlees
- Wat begon Joseph Lister in 1867 te gebruiken?
- Carbolzuurspray tijdens operaties
- Penicilline
- Zwanenhalskolven
- Elektronenmicroscopen
- Jenner toonde de bescherming van koepokken in 1796, en pokken werden in 1980 uitgeroeid verklaard. Hoeveel jaar zit daartussen?
- Zet deze gebeurtenissen in tijdsvolgorde.
Bronnen van deze cursus (15)
- OpenStax Microbiology 1.1 What Our Ancestors Knew (fermented drink from rice, honey and fruit in Neolithic China by 7000 BC, Saccharomyces cerevisiae in bread, Leeuwenhoek 1675 "animalcules" in rain water, Golden Age of Microbiology 1857 to 1914; openstax.org/books/microbiology/pages/1-1-what-our-ancestors-knew)
- 1.3 Types of Microorganisms (about 100 µm to see with the eye, animal cell about 10 µm, bacteria about 1 µm, viruses about 100 nm, three domains, coccus/bacillus/spirillum, archaea without peptidoglycan and in extreme places such as Morning Glory pool, protists, algae, diatoms 2 to 200 µm, protozoa with cilia, flagella or pseudopods, fungi with chitin walls, more than 1000 yeast species, molds and penicillin, helminths, prions about one-tenth of a virus; .../1-3-types-of-microorganisms)
- 3.1 Spontaneous Generation (Aristotle, van Helmont's mice recipe of 3 weeks, Redi 1668 with six jars, Needham 1745, Spallanzani, Pasteur 1858 gun-cotton filter, swan-neck flasks, Alhumbert Prize 1862, 1864 lecture; .../3-1-spontaneous-generation)
- 3.2 Foundations of Modern Cell Theory (Semmelweis 1847, 10 to 20 percent vs 1 percent, chlorinated lime; Snow; Pasteur 1856 fermentation; Lister 1867 carbolic acid; Koch's postulates; .../3-2-foundations-of-modern-cell-theory)
- 6.1 Viruses (acellular, obligate intracellular parasites, DNA or RNA never both, capsid, envelope, spikes, helical/polyhedral/complex, 20 nm to 900 nm, Ivanovski 1892 with the Chamberland filter of 1884, pore 0.1 µm, Beijerinck 1898 and virus = poison, Stanley 1935, host range, bacteriophages, FDA 2006 phage spray on lunch meats; .../6-1-viruses)
- 9.1 How Microbes Grow (binary fission, FtsZ Z ring, generation time, E. coli 20 minutes, human generation 25 years, M. tuberculosis 15 to 20 hours, M. leprae 14 days, 2^48 = 281,474,976,710,656 after 24 h at 30 minutes, Nn = N0 2^n, lag/log/stationary/death, budding, fragmentation, Epulopiscium; .../9-1-how-microbes-grow)
- Royal Society: Philosophical Transactions 12:821-831, published 25 March 1677, Leeuwenhoek's Dutch letter of 9 October 1676 "concerning little animals" (doi.org/10.1098/rstl.1677.0003)
- Royal Society archive EL/L1/22 (letter to Oldenburg dated at Delft, 18 pages, partial translation by Oldenburg)
- Royal Society blog "Celebrating Leeuwenhoek", 2023 (first letter via de Graaf, Phil. Trans. 19 May 1673; 190 letters in fifty years; died 26 August 1723 aged 90)
- N. Lane 2015, Phil. Trans. R. Soc. B 370:20140344 (upwards of 1,000,000 creatures in a drop of pepper-water; letter read aloud over several sessions)
- Lens on Leeuwenhoek, letter L-040 (Oldenburg printed less than half; Hooke succeeded later in 1677)
- CDC MMWR 53(34):783, 2004, 150th Anniversary of John Snow and the Pump Handle (31 August 1854, handle removed 8 September 1854, Vibrio cholerae isolated 1883; cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5334a1.htm)
- CDC History of Smallpox and Smallpox timeline (Jenner 1796; 33rd World Health Assembly declared the world free of smallpox on 8 May 1980; cdc.gov/smallpox/about/history.html)
- American Chemical Society, Discovery and Development of Penicillin landmark (Fleming 1928 at St Mary's Hospital London, paper June 1929, Florey and Chain at Oxford from 1939; acs.org/education/whatischemistry/landmarks/flemingpenicillin.html)
- Fleming 1929, Br J Exp Pathol 10:226. Sender, Fuchs and Milo 2016, PLoS Biol 14:e1002533 (3.8 × 10^13 bacteria and 3.0 × 10^13 human cells in a 70 kg reference man, ratio about 1.3, bacteria about 0.2 kg).
Geraadpleegd: 2026-10-17