Transformatieve grenzen

De San Andreas-breuk is ongeveer 1300 km lang. Het land ten westen ervan schuift al 10 miljoen jaar naar het noordwesten, met ongeveer 5 cm per jaar.

Langs elkaar schuiven

Bij een transformatieve grens schuiven twee platen horizontaal langs elkaar. Er ontstaat geen nieuwe korst zoals bij een rug, en er verdwijnt geen korst zoals bij een trog. Daarom noemt BGS dit ook een conservatieve grens. De Canadese geofysicus J. Tuzo Wilson stelde voor dat zulke grote breuken twee spreidingsruggen verbinden, of minder vaak twee troggen. De meeste liggen op de oceaanbodem. Daar verdelen ze mid-oceanische ruggen in zigzagsegmenten en veroorzaken ze ondiepe aardbevingen. Enkele lopen over land. De bekendste is de San Andreas-breukzone in Californië.

De San Andreas-breuk is ongeveer 1300 km lang en plaatselijk tientallen kilometers breed. Hij verbindt de Oost-Pacifische Rug in het zuiden met ruggen voor de kust van Oregon en Washington in het noorden. Het land aan de westkant hoort bij de Pacifische Plaat en beweegt noordwestwaarts ten opzichte van de oostkant op de Noord-Amerikaanse Plaat. Ga aan een van beide kanten staan en kijk naar de overkant: die beweegt naar rechts. Geologen noemen dit rechtslaterale beweging. Het modelhek beweegt op dezelfde manier.

Vastzitten, buigen, losschieten

Als de platen soepel langs elkaar gleden, zouden er geen grote aardbevingen zijn, alleen gestage kruip. Meestal zet wrijving de breuk echter vast terwijl beide platen blijven bewegen. Gesteente bij de breuk buigt als een liniaal die aan één kant wordt vastgehouden en slaat energie op. Na de grote beving van San Francisco in 1906 verklaarde geoloog Henry Fielding Reid het vervolg. Als de vervorming groter wordt dan de wrijving kan tegenhouden, verschuift de breuk plots. Het gebogen gesteente veert terug en de opgeslagen energie vertrekt als seismische golven. Het gesteente krijgt zijn oorspronkelijke vorm terug, maar ligt nu verschoven tegenover de andere kant. Dit heet elastische terugvering.

Hekken, wegen, beken en bomenrijen over een actieve breuk tonen deze verschuiving. Na een grote beving kunnen ze in een ogenblik enkele meters verspringen. Over lange tijd telt dat op: bij 5 cm per jaar zou een hek in een eeuw 5 m verschuiven. Volgens BGS veroorzaken transformatieve grenzen meestal grote bevingen op geringe diepte. Daarom zijn ze gevaarlijk voor nabije steden, ook al missen ze de diepe bevingen van subductiezones. Een ander voorbeeld op land is de Noord-Anatolische Breuk in Turkije.

Op de oceaanbodem laten transformbreuken lange littekens achter: breukzones. Sommige zijn honderden tot duizenden kilometers lang en tot 8 km diep, zoals de Clarion-, Molokai- en Pioneerbreukzones voor Californië en Mexico. Hun oude delen zijn nu niet actief. De magnetische strepen aan weerszijden zijn er echter verschoven. Daarmee leggen ze vast waar de transformbreuk vroeger bewoog.