Divergente grenzen

Tussen 1975 en 1984 scheurde de grond rond de Krafla-vulkaan op IJsland telkens opnieuw open, tot de scheuren in totaal ongeveer 7 m breder waren.

Twee transportbanden

USGS vergelijkt een spreidingscentrum met twee tegenoverliggende transportbanden die langzaam in tegengestelde richting bewegen. Elke band voert pas gevormde oceaankorst van de kam weg. Die kam is een mid-oceanische rug. De bekendste is de Mid-Atlantische Rug, een onderzeese bergketen van de Noordelijke IJszee tot voorbij de zuidpunt van Afrika. Het is maar één deel van een rugstelsel dat als de naad van een honkbal om de hele aarde loopt.

Waarom is er een rug? De nieuwe plaat bij de kam is heet. Heet gesteente zet uit en ligt daardoor hoog. Verder van de kam koelt het af, krimpt en zakt, zodat de zeebodem dieper wordt. Helemaal bovenaan worden platen zo uitgerekt dat een blok tussen breuken wegzakt: een slenkdal. Mantelmagma stijgt in de scheur. Een deel barst op de bodem uit, een deel stolt eronder tot nieuwe korst. Aardbevingen zijn hier frequent, maar klein en ondiep doordat de plaat bij de kam dun en heet is.

Strepen op de zeebodem

Afkoelende lava bevat magnetische mineralen die zich richten naar het aardmagnetisch veld van dat moment, als kleine kompasnaalden die vastvriezen. Het veld is vaak omgekeerd. Terwijl platen uiteengaan, krijgt de bodem aan beide kanten daarom een strepenpatroon: eerst normaal gemagnetiseerd gesteente, dan omgekeerd, dan weer normaal. Het patroon aan de ene kant is het spiegelbeeld van de andere. Precies wat je verwacht als nieuwe bodem in het midden ontstaat en naar beide kanten wordt afgevoerd. In het model stellen de donkere en lichte banden deze strepen voor.

De strepen werken ook als klok. De ouderdom van omkeringen is bekend; de afstand tot een streep geeft dus de spreidingssnelheid. Zo werd ook de 2.5 cm per jaar van de Mid-Atlantische Rug gemeten. Dat verklaart bovendien iets over de grootte van de aarde. Als jaarlijks nieuwe korst ontstaat terwijl de aarde niet groeit, moet elders evenveel verdwijnen. De Amerikaanse geoloog Harry Hess trok die conclusie. Het volgende hoofdstuk laat zien waar dat gebeurt.

Waar je op een rug kunt staan

IJsland ligt op de Mid-Atlantische Rug. Spreiding die meestal onder zee verborgen blijft, gebeurt daar op droog land tussen de Noord-Amerikaanse en Euraziatische Plaat. Rond Krafla worden scheuren breder en ontstaan om de paar maanden nieuwe. Tijdens de episodes van 1975 tot 1984 steeg de grond 1 tot 2 m en zakte plots vóór een uitbarsting. De totale verplaatsing was ongeveer 7 m. In Oost-Afrika wordt een continent uiteengetrokken. Spreiding scheidde Arabië al van Afrika en vormde de Rode Zee. Volgens USGS zou Oost-Afrika de plaats van de volgende grote oceaan kunnen zijn.