Voortekeningen

Vooraan de notenbalk kunnen tot zeven kruisen staan, altijd in dezelfde volgorde: F, C, G, D, A, E, B.

Waarom je de voortekens één keer noteert

Een stuk in E majeur gebruikt bijna elke maat F♯, G♯, C♯ en D♯. Een kruis naast elk van die noten zou de bladzijde onoverzichtelijk maken. Daarom verzamelen componisten ze in een voortekening aan het begin van elke regel. Die staat direct na de sleutel en vóór de maatsoort. De Engelse alfabetische volgorde helpt onthouden: clef, key, time. Een kruis op de bovenste lijn van de vioolsleutel betekent dat elke F in elk octaaf als F♯ wordt gespeeld, totdat de voortekening verandert.

Een voortekening bevat de voortekens van de majeurtoonladder op de tonica van die toonsoort, en niets anders. Ze mengt nooit kruisen en mollen, want geen majeurtoonladder heeft beide nodig. Het werkt in twee richtingen: lees de voortekening om de toonsoort te benoemen, of begin bij de toonsoort om haar voortekening op te schrijven. De rest van dit hoofdstuk geeft voor beide handige methoden.

Volgorde van kruisen en mollen

Kruisen verschijnen altijd in de volgorde F, C, G, D, A, E, B. Een toonsoort met drie kruisen heeft F♯, C♯ en G♯, nooit drie andere. Een bekend Engels ezelsbruggetje is ‘Fat Cats Go Down Alleys Eating Birds.’ Mollen staan in de omgekeerde volgorde B, E, A, D, G, C, F, dus de twee lijsten spiegelen elkaar. Op de notenbalk met vioolsleutel zigzaggen kruisen omlaag en omhoog, en mollen omhoog en omlaag. Daardoor herken je een voortekening vaak aan de vorm voordat je alle tekens leest.

Twee snelle trucs

Bij kruistoonsoorten ligt het laatste kruis een halve toon onder de tonica. Twee kruisen eindigen op C♯, en een halve toon boven C♯ ligt D: dus D majeur. Vier kruisen eindigen op D♯: dus E majeur. Bij moltoonsoorten geeft de voorlaatste mol de tonica: drie mollen zijn B♭, E♭, A♭ en de voorlaatste is E♭, dus E♭ majeur. Twee toonsoorten passen niet bij deze trucs en die onthoud je gewoon: C majeur heeft geen kruisen of mollen en F majeur heeft één mol, B♭.

Dezelfde trucs werken andersom. Voor A majeur ligt G♯ een halve toon onder A. Schrijf dus de kruisen in volgorde tot G♯: F♯, C♯, G♯, drie kruisen. Voor A♭ majeur schrijf je de mollen tot één voorbij A♭: B♭, E♭, A♭, D♭, vier mollen. Nog een patroon helpt: een naam met een mol gebruikt mollen, een naam met een kruis gebruikt kruisen. Namen zonder voorteken, behalve C en F, dus G, D, A, E en B, horen bij kruistoonsoorten.

Drie toonsoorten vormen de uitersten. C majeur heeft niets, C♯ majeur alle zeven kruisen en C♭ majeur alle zeven mollen. Samen met de toonsoort zonder voortekens, de toonsoorten met één tot zeven kruisen en die met één tot zeven mollen zijn er in totaal 15 majeurvoortekeningen. De 3D-cirkel hieronder toont elke voortekening op een notenbalk zodra je een toonsoort kiest. Probeer D majeur en daarna A majeur: er verschijnt telkens één kruis bij.