Toontrappen
De zevende noot van een majeurtoonladder ligt een halve toon onder de tonica. Daarom heet ze de leidtoon: je oor verwacht dat ze omhooggaat.
Nummers, lettergrepen en namen
Muzikanten hebben drie manieren om over toonladdernoten te praten. Alle drie werken in elke toonsoort. De eerste is een getal: de tonica is 1, de volgende noot 2, enzovoort tot 7. Leerboeken zetten een klein dakje boven het getal (1̂, 2̂, 3̂) om aan te geven dat het om een toontrap gaat en niet om een aantal tellen. De tweede is een zanglettergreep uit de solmisatie: do, re, mi, fa, sol, la, si. De derde is een naam die de functie van de noot binnen de toonsoort beschrijft.
Getallen en lettergrepen bewegen mee met de toonsoort. In C majeur zijn 1 en do een C; in G majeur zijn 1 en do een G. Dit heet verplaatsbare do. Veel koren en lessen gehoortraining gebruiken het, omdat een melodie in elke toonsoort als hetzelfde lettergrepenpatroon klinkt. Bij vaste do, gebruikelijk in landen met Romaanse talen zoals Italiaans en Frans, betekent do altijd C, ongeacht de toonsoort. Deze cursus gebruikt verplaatsbare do bij het bespreken van toontrappen.
Namen met een functie
De namen van de toontrappen volgen uit hun positie tegenover de tonica. De tonica (1) is de thuisbasis, de noot waarop een stuk meestal eindigt. De dominant (5), een kwint hoger, is de tweede belangrijkste noot; het woord komt uit de middeleeuwse muziektheorie. De mediant (3) betekent midden, omdat ze halverwege tonica en dominant ligt. De supertonica (2) is de noot direct boven de tonica: super betekent boven.
De namen met sub- spiegelen deze posities onder de tonica. De subdominant (4) ligt een kwint onder de tonica, zoals de dominant een kwint erboven ligt. De submediant (6) ligt een terts onder de tonica, halverwege naar de subdominant, als spiegelbeeld van de mediant. De laatste noot, 7, is de leidtoon, een halve toon onder de tonica. Haar naam beschrijft haar taak: ze leidt omhoog naar de tonica.
Waarom de leidtoon trekt
Speel C majeur tot B en stop. De meeste luisteraars voelen de melodie in de lucht hangen en willen C horen. De halve toon van 7 naar 1 is de kleinste stap in de toonladder en eindigt op de stabielste noot. Daarom is die aantrekkingskracht zo sterk. Veel melodieën eindigen hierdoor met si naar do of re naar do. In natuurlijk mineur ligt de zevende noot een hele toon onder de tonica en trekt ze minder sterk. Ze krijgt een eigen naam, subtonica, waarop het hoofdstuk over mineurladders terugkomt.
Toontrappen maken het ook makkelijk om een melodie naar een andere toonsoort te verplaatsen. ‘Twinkle, Twinkle, Little Star’ begint met 1-1-5-5-6-6-5. In C majeur is dat C, C, G, G, A, A, G; in F majeur wordt het F, F, C, C, D, D, C. De getallen blijven gelijk en alleen de toonsoort verandert. Dat is precies wat gebeurt wanneer een lied te hoog ligt voor een zanger en de pianist het lager speelt.
| 1̂ (do) | Tonica |
| 2̂ (re) | Supertonica |
| 3̂ (mi) | Mediant |
| 4̂ (fa) | Subdominant |
| 5̂ (sol) | Dominant |
| 6̂ (la) | Submediant |
| 7̂ (si) | Leidtoon |
- Hoe heet toontrap 5?
- Dominant
- Subdominant
- Mediant
- Leidtoon
- Hoe heet toontrap 4?
- Subdominant
- Supertonica
- Dominant
- Submediant
- Hoever ligt de leidtoon in een majeurtoonsoort onder de tonica?
- Een halve toon
- Een hele toon
- Een terts
- Een kwint
- Wat is de dominant van D majeur?
- A
- G
- F♯
- C♯
- Wat is de subdominant van G majeur?
- C
- D
- F♯
- E
- Wat is de leidtoon van F majeur?
- E
- E♭
- G
- B♭
- Welke lettergreep is bij verplaatsbare do de tonica van A majeur?
- do
- la
- sol
- mi
- ‘Mediant’ komt van een woord dat… betekent
- Midden
- Boven
- Onder
- Leidend
- ‘Twinkle, Twinkle’ begint met 1-1-5. Typ de derde noot in G majeur.
- Welke lettergreep verving ‘do’?
- ut
- si
- ti
- re
- Welke toontrap heet submediant?
- 6
- 3
- 2
- 4
- 1 tonica, 2 supertonica, 3 mediant, 4 subdominant, 5 dominant, 6 submediant, 7 leidtoon.
- Verplaatsbare do: do is altijd de tonica.
- De sub-namen spiegelen de namen boven de tonica.
- De leidtoon ligt een halve toon onder de tonica en trekt omhoog.
Bronnen van deze cursus (5)
- Open Music Theory 2e (Viva Pressbooks; ideas only, no sentences copied): "Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures" (W-W-H-W-W-W-H, scale named for first note incl. accidental, scale-degree numbers with carets, do re mi fa sol la ti, tonic/supertonic/mediant/subdominant/dominant/submediant/leading tone and how the names were derived, clef-key-time order, order of sharps F C G D A E B and flats B E A D G C F, last sharp a half step below the tonic, second-to-last flat is the tonic, C and F memorised, C♭ seven flats and C♯ seven sharps, circle of fifths with enharmonic keys at 5, 6 and 7 o'clock; viva.pressbooks.pub/openmusictheory/chapter/major-scales/) and "Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures" (natural W-H-W-W-H-W-W, harmonic W-H-W-W-H-3H-H, melodic up W-H-W-W-W-W-H and down = natural, lowered 3 6 7 / 3 6 / 3, me le te, subtonic, parallel and relative, relative minor three half steps below, D♭ major and B♭ minor not A♯ minor, three flavours of the same key, first and last notes and the Louise Reichardt song in F minor; viva.pressbooks.pub/openmusictheory/chapter/minor-scales/)
- musictheory.net lessons 21-24 used as a cross-check only. Wikipedia "Circle of fifths" (Diletskii Grammatika 1677, Heinichen Musicalischer Circul 1711 and 1728, relative minor placed beside its major; en.wikipedia.org/wiki/Circle_of_fifths) and C. R. Jensen, "A Theoretical Work of Late Seventeenth-Century Muscovy: Nikolai Diletskii's Grammatika and the Earliest Circle of Fifths", JAMS 45/2 (1992)
- abstract (surviving variants Smolensk 1677, Moscow 1679 and 1681; doi.org/10.2307/831450)
- Wikipedia "The Well-Tempered Clavier" (Book 1 autograph dated 1722, 24 keys, C major then C minor then up by half steps; en.wikipedia.org/wiki/The_Well-Tempered_Clavier)
- Wikipedia "Solfège" and "Guido of Arezzo" (ut re mi fa sol la from Ut queant laxis, 11th century, ut became do in 17th-century Italy, si added later, ti from Sarah Glover in the 19th century, fixed do in Romance-language countries; en.wikipedia.org/wiki/Solf%C3%A8ge).
Geraadpleegd: 2026-10-17