De Melkweg, ons sterrenstelsel

De zon staat ongeveer 26 000 lichtjaar van het centrum van de Melkweg en beweegt er met ongeveer 200 km per seconde omheen.

Een lichtband aan de hemel

Vanaf een donkere plek ver van stadslichten kun je een zwakke, melkachtige band zien die zich over de hele hemel uitstrekt. NASA legt uit dat dit de schijf van ons eigen sterrenstelsel is, die we van binnenuit opzij zien. Daar komt de naam Melkweg vandaan. Richt er een verrekijker op en de gloed valt uiteen in ontelbare zwakke sterren. We leven binnen het object dat we in kaart proberen te brengen, een beetje alsof je een bos probeert te tekenen terwijl je tussen de bomen staat. Daarom duurde het zo lang voordat de vorm van de Melkweg duidelijk werd.

Een sterrenstelsel is, in de woorden van NASA, een verzameling sterren, planeten en enorme wolken van gas en stof, die allemaal door de zwaartekracht bij elkaar worden gehouden. De Melkweg is een spiraalstelsel met een sterrenschijf van meer dan 100 000 lichtjaar breed en meer dan 100 miljard sterren. Van opzij gezien, zoals in het zijaanzicht van het model, is de schijf opmerkelijk dun in verhouding tot haar breedte. Rond het centrum ligt een dikkere verdikking met oudere sterren. In de schijf bevinden zich het gas en stof waaruit nog steeds nieuwe sterren ontstaan.

Armen en een balk

Infraroodbeelden van NASA's Spitzer-ruimtetelescoop, die door een groot deel van het stof heen kijken, lieten zien dat de Melkweg een dikke centrale balk van sterren heeft. Twee grote armen, Scutum-Centaurus en Perseus, lopen vanaf de uiteinden naar buiten en bevatten de hoogste dichtheden van zowel jonge als oude sterren. Daartussen liggen twee kleinere armen, Norma en Sagittarius, die vooral uit gas bestaan met plaatselijke gebieden van stervorming. De zon ligt nabij een kleine, gedeeltelijke arm die de Orionarm of Orionuitloper wordt genoemd, tussen de Sagittarius- en Perseusarm. Daarom staat het model ingesteld op ‘Spiraalstelsel met balk’.

Eén omloop

Alles in de schijf draait om het centrum. Volgens NASA beweegt het zonnestelsel met gemiddeld ongeveer 720 000 km per uur, oftewel 200 km per seconde, en duurt één omloop toch ongeveer 230 miljoen jaar. NASA's pagina over sterrenstelsels noemt ongeveer 240 miljoen jaar. We kunnen controleren of die getallen bij elkaar passen: een cirkel met een straal van 26 000 lichtjaar heeft een omtrek van ongeveer 1.5 × 10¹⁸ km. Om die in 230 miljoen jaar af te leggen, is ongeveer 213 km per seconde nodig. De zon is ongeveer 4.6 miljard jaar oud en heeft dus ruwweg 20 omlopen gemaakt. Precies in het centrum ligt het zwarte gat Sagittarius A*, dat in een later hoofdstuk aan bod komt.