Sterrenbeelden en sternamen

De IAU verdeelt de hele hemel in 88 sterrenbeelden, overeengekomen in 1922 en met grenzen gepubliceerd in 1930.

Figuren van niet-verbonden sterren

Elke cultuur die de hemel bekeek, verbond heldere sterren tot figuren: jagers, dieren, schepen, rivieren en wagens. NASA Space Place wijst erop dat de sterren in één figuur meestal helemaal niet met elkaar verbonden zijn. In Orion staat Betelgeuze ongeveer 550 tot 700 lichtjaar ver, terwijl Rigel aan de andere kant meer dan 800 lichtjaar weg staat. Ze lijken alleen nabij doordat ze in dezelfde richting liggen. Van elders in het sterrenstelsel zou Orion uiteenvallen.

De figuren die we in Europa en Amerika gebruiken, komen vooral uit de oude Griekse en Romeinse hemelverhalen, verzameld in Ptolemaeus' stercatalogus uit de tweede eeuw. Korea, China en Japan hadden een eigen stelsel van honderden kleinere groepen, geordend als een staat: een paleis bij de pool, met ambtenaren, markten en wegen over de hemel verspreid. De IAU-pagina's over sterrenbeelden plaatsen zulke Chinese groepen nu naast de Europese figuren.

88 officiële hemelgebieden

In de negentiende eeuw raakten sterrenkaarten vol nieuwe figuren, soms bedacht om koningen of beschermers te vleien. Om orde te scheppen stelde de IAU tijdens haar eerste algemene vergadering in Rome in 1922 een lijst vast van 88 sterrenbeelden die de hele hemel bedekken. Elk kreeg een afkorting van drie letters: Ori voor Orion, UMa voor Ursa Major en Cru voor Crux. Daarna volgden grenzen. Eugène Delporte van de Koninklijke Sterrenwacht in Brussel tekende ze langs lijnen van rechte klimming en declinatie. Ze werden in Leiden in 1928 goedgekeurd en in 1930 gepubliceerd. Sindsdien is een sterrenbeeld officieel een hemelgebied, geen lijnfiguur. Elk hemelpunt hoort bij precies één sterrenbeeld.

Daarom zijn de lijnen in het model maar één mogelijke keuze. De IAU bepaalt grenzen, geen lijnen, dus elk boek en elke app verbindt de sterren iets anders. De lijnen hier zijn voor deze site getekend op basis van catalogussterren, voor 21 bekende sterrenbeelden.

Asterismen: bekende patronen zonder eigen sterrenbeeld

Sommige van de bekendste patronen zijn helemaal geen sterrenbeelden. Het Steelpannetje, in het Koreaans Bukdu Chilseong, bestaat uit zeven sterren binnen de veel grotere Grote Beer, Ursa Major. Zo'n patroon heet een asterisme. De Zomerdriehoek verbindt drie heldere sterren uit drie verschillende sterrenbeelden: Vega in de Lier, Deneb in de Zwaan en Altair in de Arend. 's Winters verbindt de Winterzeshoek Sirius, Procyon, Pollux, Capella, Aldebaran en Rigel. De IAU gebruikt deze asterismen zelf om de seizoenshemel te introduceren.

Hoe sterren namen krijgen

Veel heldere sterren hebben oude namen, meestal van Arabische oorsprong: Aldebaran, Altair, Deneb en Betelgeuze. In 1603 begon Johann Bayer sterren per beeld met Griekse letters te benoemen, meestal ruwweg naar helderheid: Sirius is Alpha Canis Majoris. Dat is maar bij benadering: in Orion is Alpha, Betelgeuze met catalogusmagnitude 0.50, zwakker dan Beta, Rigel met 0.12. Catalogi voegen ook nummers toe; deze cursus gebruikt HR-nummers uit de Bright Star Catalogue. In 2016 richtte de IAU een werkgroep voor sternamen op, die in november de eerste 227 goedgekeurde namen publiceerde en sindsdien enkele honderden heeft gecatalogiseerd. Het model volgt die lijst.