Planeten vinden

Venus komt nooit verder dan ongeveer 47° van de zon en is dus altijd een avond- of morgenster.

De zwervers

Kijk enkele weken naar de hemel en je ziet vijf heldere punten tussen de sterren bewegen, terwijl de rest op zijn plaats blijft. De Grieken noemden ze planētai, zwervers, en die naam bleef. Zonder telescoop zie je Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus. Uranus ligt onder een donkere hemel net op de blote-ooggrens; voor Neptunus is een verrekijker nodig. In het Koreaans verbinden de namen elke planeet met een van de vijf elementen: Suseong (Mercurius) water, Geumseong (Venus) metaal, Hwaseong (Mars) vuur, Mokseong (Jupiter) hout en Toseong (Saturnus) aarde.

Planeten staan altijd nabij de ecliptica. Ze draaien allemaal in bijna hetzelfde platte vlak als de aarde, zodat ze vanaf hier langs dezelfde band als de zon verschijnen. De eerste zoekregel is dus: een heldere ‘ster’ nabij de ecliptica die niet op de sterrenkaart staat, is waarschijnlijk een planeet. Een tweede aanwijzing is dat planeten minder twinkelen. Een ster is een punt dat door elke luchtrimpel flikkert. Een planeet toont een klein schijfje waarover de rimpels uitmiddelen.

Binnenplaneten: avond- en morgensterren

Mercurius en Venus draaien binnen de aardbaan en kunnen vanaf de aarde nooit ver van de zon staan. Venus' grootste hoekafstand tot de zon, de grootste elongatie, ontstaat wanneer onze kijklijn haar baan net raakt. Op 0.723 van de afstand tussen aarde en zon geeft dat arcsin(0.723) ≈ 46°, iets meer wanneer de kleine ellipsen gunstig liggen. Het model geeft begin januari 2027 ongeveer 47°. Venus staat dus in het westen na zonsondergang als avondster of in het oosten vóór zonsopgang als morgenster, nooit midden in een donkere nacht. Mercurius, op 0.387 van de afstand van de aarde tot de zon, blijft binnen ongeveer 28° van de zon en is moeilijk in de schemering te zien.

Buitenplaneten: oppositie en retrograde lussen

Mars, Jupiter en Saturnus draaien buiten de aarde en kunnen overal langs de ecliptica staan, ook tegenover de zon. Wanneer de aarde tussen zon en buitenplaneet passeert, is de planeet in oppositie: ze komt bij zonsondergang op, blijft de hele nacht zichtbaar en is het dichtstbij en helderst. Omdat de aarde binnenlangs inhaalt, herhalen opposities zich met tussenpozen die synodische perioden heten. Uit de omlooptijden volgt dat Mars ongeveer elke 780 dagen in oppositie komt, Jupiter elke 399 dagen en Saturnus elke 378 dagen.

Rond oppositie gebeurt iets vreemds. Gewoonlijk schuift een planeet elke nacht langzaam oostwaarts langs de sterren, maar enkele weken rond oppositie stopt ze, gaat westwaarts, stopt weer en gaat dan weer oostwaarts verder. Deze retrograde lus was tweeduizend jaar lang een raadsel voor astronomen. Het beeld met de zon in het midden verklaart het eenvoudig: de aarde haalt in haar snellere binnenbaan de buitenplaneet in, waardoor onze kijklijn tijdelijk terugzwaait, zoals een langzamere auto achteruit lijkt te bewegen wanneer je die op de snelweg inhaalt.

Langzame planeten zijn ook goede klokken. Jupiter draait in 11.86 jaar om de zon en schuift dus ongeveer 30° per jaar langs de dierenriem, ruwweg één sterrenbeeld. Saturnus doet er 29.46 jaar over en schuift slechts ongeveer 12° per jaar. Zie je Saturnus deze herfst in een sterrenbeeld, dan staat ze volgende herfst nog steeds in de buurt.