Reflexen en de reflexboog

Bij de kniepeesreflex praat het sensorische neuron rechtstreeks met het motorische neuron, zonder dat de hersenen eraan te pas komen.

Snelle antwoorden die de schors overslaan

Een reflex is een automatische reactie op een prikkel. Eenvoudige somatische reflexen maken geen gebruik van de hogere hersencentra voor bewuste, vrijwillige beweging, en daarom zijn ze snel en zien ze er elke keer hetzelfde uit. Sommige reflexen lopen via het ruggenmerg en heten spinale reflexen; andere lopen via de hersenstam en hersenzenuwen en heten craniale reflexen. In de jaren 1890 liet Charles Sherrington zien hoe spiersamentrekkingen worden gevolgd door ontspanning, en hoe verschillende reflexen samenwerken doordat het ruggenmerg en de hersenen binnenkomende impulsen omzetten in nieuwe voor spieren en organen.

Vijf delen van een reflexboog

Het pad van een reflex is de reflexboog, en die heeft vijf delen. Een receptor neemt de prikkel waar. Een sensorisch neuron voert het signaal via de dorsale wortel het ruggenmerg in; zijn cellichaam zit in het spinale ganglion net buiten het merg. In de grijze stof wordt het signaal doorgegeven, rechtstreeks of via een of meer schakelneuronen. Een motorisch neuron, met zijn cellichaam in de voorhoorn, stuurt het commando via de ventrale wortel naar buiten. Ten slotte reageert het effectororgaan, een spier of klier. In het model lichten deze vijf stappen na elkaar op.

De kniepeesreflex: een rekreflex

Als een arts met een rubberen hamertje op de kniepees net onder de knieschijf tikt, rekt de tik de grote spier aan de voorkant van de dij uit. Spierspoeltjes in die spier nemen de rek waar. Hun sensorische axonen komen het ruggenmerg binnen en maken rechtstreeks contact met de motorische neuronen van dezelfde spier, die samentrekt en het onderbeen naar voren laat schoppen. Een tak van de sensorische vezel remt via een schakelneuron ook de motorische neuronen van de tegenwerkende spieren aan de achterkant van de dij, zodat ze niet tegen de schop in trekken. In het dagelijks leven helpt de rekreflex spieren op een constante lengte te houden.

Terugtrekken: de terugtrekreflex

Raak een hete kookplaat aan en pijnreceptoren in de huid vuren. In de dorsale hoorn van het ruggenmerg prikkelt het sensorische neuron een schakelneuron, dat de motorische neuronen van de biceps aanstuurt, en de elleboog buigt om de hand weg te trekken. Tegelijk remt een ander schakelneuron de motorische neuronen van de triceps. Zonder die tegenwerkende samentrekking gaat het terugtrekken sneller, wat de schade beperkt. Stap op een scherpe steen en een vergelijkbare boog tilt de voet op: schakelneuronen heffen de neerwaartse beweging van de kuitspieren op, terwijl de spier aan de voorkant van het scheenbeen de voet optilt. Een kopie van het signaal klimt ook door het ruggenmerg naar de hersenen. Zo voel je de pijn en onthoud je de kookplaat, maar de reflex wacht er niet op.

Reflexen in het hoofd, en bij baby's

De hoornvliesreflex beschermt het oog. Als iets het hoornvlies raakt, of bij een verwante reflex als fel licht erop valt, knipper je. Deze boog loopt via hersenzenuwen en de hersenstam, en artsen controleren hem vaak met een zacht luchtstootje of een lichte aanraking met een wattenstaafje. Pasgeborenen hebben een eigen reeks reflexen, waarvan wordt gedacht dat ze vóór de moderne tijd hielpen te overleven en die verdwijnen als de baby groeit. Bij de reflex van Babinski laat strijken over de voetzool de grote teen omhoog strekken en de andere tenen uitwaaieren.

Dit is lesmateriaal over hoe het lichaam is gebouwd en werkt. Het is geen medisch advies en is niet bedoeld om iemand te diagnosticeren of te behandelen.