Zintuigen en beweging

De meeste vezels die je rechterhand bewegen, beginnen in de linkerkant van je hersenen en kruisen over in het verlengde merg.

Meer dan vijf zintuigen

Meestal noemen we vijf zintuigen: smaak, reuk, tast, zicht en gehoor. Anatomen tellen er meer. Tot de algemene zintuigen horen temperatuur, pijn, proprioceptie (waar je lichaamsdelen zijn) en kinesthesie (hoe ze bewegen), plus viscerale zintuigen van de organen. Het helpt om receptoren te ordenen naar het soort prikkel dat ze in een zenuwsignaal omzetten. Chemoreceptoren reageren op chemische stoffen, wat smaak en reuk omvat. Mechanoreceptoren reageren op fysieke verandering zoals druk, trilling en rek, en ze dienen ook voor gehoor en evenwicht. Thermoreceptoren reageren op warmte of kou, nociceptoren reageren op tekenen van weefselschade en geven pijn, en fotoreceptoren in het netvlies reageren op licht.

Smaak is een goed voorbeeld van hoe de wetenschap de lijst blijft bijwerken. Zoet, zout, zuur en bitter waren al lang bekend; umami, een Japans woord dat meestal met hartig wordt vertaald, werd in het midden van de jaren 1980 erkend als vijfde basissmaak.

Van huid tot schors

Volg een aanraking op je rechterhand. Een mechanoreceptor in de huid verandert zijn membraanspanning, en het sensorische neuron vuurt. Het signaal komt het ruggenmerg binnen via de dorsale wortel en klimt naar de hersenen. Voor fijne tast kruist de baan de middellijn in het verlengde merg, zodat het signaal links uitkomt. In de thalamus wordt de boodschap doorgegeven aan een derde neuron, dat haar naar de primaire somatosensorische schors brengt in de gyrus postcentralis van de pariëtale kwab. Die strook schors bevat een kaart van het lichaamsoppervlak, waarin elk huidgebied een eigen plekje heeft. Zien en horen volgen hun eigen routes, via de thalamus naar de occipitale en temporale kwab. Reuk is de uitzondering die de thalamus overslaat.

Van besluit naar spier

Pak nu een kopje op. Bij het plannen van de beweging zijn het premotorische gebied van de frontale kwab en de basale kernen diep in de grote hersenen betrokken. Het commando zelf komt van de primaire motorische schors in de gyrus precentralis, vlak voor de centrale groeve. Net als de sensorische strook bevat die een kaart van het lichaam. Grote neuronen daar sturen hun axonen omlaag door de tractus corticospinalis. In het verlengde merg vormen deze vezels twee richels die de pyramiden heten, en onderaan het verlengde merg kruist het merendeel naar de andere kant, bij de decussatio pyramidum. Daarna vormen ze synapsen met motorische neuronen in de voorhoorn van het ruggenmerg, en die motorische neuronen laten de skeletspier samentrekken. Het motorische neuron voor je grote teen zit bijvoorbeeld in het sacrale deel van het ruggenmerg.

Omdat zowel de sensorische als de motorische banen kruisen, werkt elke hersenhelft vooral met de tegenovergestelde kant van het lichaam. NINDS geeft een voorbeeld: een beroerte in de rechterhersenhelft kan de linkerarm en het linkerbeen verlammen. Beweging wordt ook gecontroleerd terwijl ze gebeurt. De kleine hersenen vergelijken wat de motorische schors vroeg met wat spieren en gewrichten terugmelden, en sturen correcties. Als je in het donker naar een kopje grijpt en toch het handvat vindt, zijn de kleine hersenen daar deels de reden voor.

Dit is lesmateriaal over hoe het lichaam is gebouwd en werkt. Het is geen medisch advies en is niet bedoeld om iemand te diagnosticeren of te behandelen.