Halve en hele tonen

Twaalf halve tonen vormen een octaaf. Alleen E-F en B-C liggen als witte toetsen een halve toon uiteen.

De kleinste stap

Elk interval in deze cursus is opgebouwd uit één eenheid: de halve toon, ook wel semitoon genoemd. Op een piano is dat de afstand van een toets naar de direct aangrenzende toets, zonder iets ertussen. Die buur kan zwart of wit zijn. Vanaf C is een halve toon omhoog de zwarte toets C♯. Vanaf E is een halve toon omhoog de witte toets F, omdat er tussen E en F geen zwarte toets zit. Een octaaf bevat twaalf halve tonen. Daarom heeft een piano twaalf verschillende toetsen voordat het patroon zich herhaalt.

Twee halve tonen vormen een hele toon

Een hele toon bestaat uit twee halve tonen. De meeste aangrenzende witte toetsen liggen een hele toon uit elkaar, omdat er een zwarte toets tussen zit: C naar D, D naar E, F naar G, G naar A en A naar B. De twee uitzonderingen, E naar F en B naar C, liggen op de plekken waar het patroon van zwarte toetsen een opening heeft. Om een hele toon boven E te vinden tel je twee toetsen: voorbij F naar de zwarte toets F♯. Een hele toon boven B is C♯. Hele tonen kunnen ook op zwarte toetsen beginnen: vanaf C♯ kom je twee toetsen hoger op D♯.

Op papier kan een halve toon eruitzien als een hele toon. E naar F en F naar G gaan allebei van een lijn naar een tussenruimte, één letter omhoog. Toch is de eerste afstand één halve toon en de tweede twee. De notenbalk toont letters; het toetsenbord toont halve tonen. Daarom leren musici beide: de letterafstand bepaalt het intervalnummer en de halve tonen bepalen de precieze omvang. De volgende hoofdstukken bouwen op dat idee voort.

Het majeurpatroon

Speel de witte toetsen vanaf C tot de volgende C en je hoort een majeurtoonladder. De stappen volgen een vast patroon: heel, heel, half, heel, heel, heel, half. De twee halve tonen vallen precies waar geen zwarte toets tussen de witte toetsen zit: E naar F en B naar C. Begin je een majeurtoonladder op een andere noot, dan moet je zwarte toetsen gebruiken om hetzelfde patroon te behouden. G majeur heeft F♯ nodig; F majeur heeft B♭ nodig. De melodie van ‘Ode to Joy’ begint met E, E, F, G: in de eerste vier noten hoor je een herhaalde noot, een halve toon en een hele toon.

De toonladder die elke toets op volgorde gebruikt, alle twaalf halve tonen, heet de chromatische toonladder, naar het Griekse woord voor kleur. Speel haar op het toetsenbord hieronder: elke zwarte en witte toets vanaf C tot de volgende C. Speel daarna alleen de witte toetsen en luister naar de twee plekken waar de stap kleiner aanvoelt. Gitaristen komen hetzelfde idee op de toets tegen: elke fret verhoogt een snaar met precies één halve toon. Twee fretten vormen dus een hele toon.