Kruisen, mollen en herstellingstekens

Een kruis verhoogt een noot met een halve toon, de afstand van een toets tot de dichtstbijzijnde buurtoets.

Halve tonen op het klavier

Zeven letternamen zijn niet genoeg voor de twaalf verschillende toetsen in elk octaaf van een piano. De ontbrekende namen komen van voortekens, kleine tekens die vóór een noot staan. Om ze te begrijpen begin je met de halve toon, de kleinste afstand in de westerse notatie: van een toets naar de direct volgende toets, zwart of wit. Tussen de meeste witte toetsen zit een zwarte toets. Ze liggen dus twee halve tonen, oftewel één hele toon, uit elkaar. Twee paren, E naar F en B naar C, hebben geen zwarte toets ertussen. Die liggen al een halve toon uit elkaar.

Drie gebruikelijke tekens

Een kruis (♯) verhoogt een noot met een halve toon. Een mol (♭) verlaagt haar met een halve toon. Een herstellingsteken (♮) heft een eerder kruis of mol op en brengt de noot terug naar haar gewone witte toets. Het teken staat altijd links van de noot, op dezelfde lijn of in dezelfde tussenruimte als de nootkop, ook al zeggen we de naam in omgekeerde volgorde: we schrijven eerst ♯ en dan de noot, maar zeggen ‘F met kruis’, oftewel fis. De zwarte toets direct rechts van F is F♯; de zwarte toets direct links van G is G♭. Het is dezelfde toets met twee schrijfwijzen.

Enharmonische schrijfwijzen

Twee namen voor één klank heten enharmonische schrijfwijzen. C♯ en D♭ zijn enharmonisch, net als D♯ en E♭, F♯ en G♭, G♯ en A♭, A♯ en B♭. De regel geldt zelfs voor witte toetsen: E♯ is dezelfde toets als F en B♯ dezelfde als C, omdat er geen zwarte toets tussen zit. Welke schrijfwijze een componist kiest, hangt af van de toonsoort en het verloop van de melodie. Dat komt aan bod in de cursus over toonladders. Bij het lezen is het eenvoudiger: zoek eerst de letter en ga daarna bij een kruis één toets naar rechts of bij een mol één toets naar links.

Er bestaan ook twee minder gebruikelijke tekens. Een dubbelkruis (𝄪) verhoogt een noot met twee halve tonen en een dubbelmol (𝄫) verlaagt haar met twee halve tonen. Ze komen voor in muziek met veel kruisen of mollen in de toonsoort. Je kunt ze voor later bewaren.

Een voorteken geldt de hele maat

Een voorteken geldt voor de noot waarbij het staat en voor elke latere noot op dezelfde lijn of in dezelfde tussenruimte tot aan de volgende maatstreep. Na de maatstreep vervalt het, behalve wanneer de noot met een overbinding over de maatstreep doorloopt. Staat in een maat dus F♯, gevolgd door nog twee F's zonder teken, dan zijn ze alle drie F♯. Om binnen dezelfde maat terug te gaan naar F moet de schrijver een herstellingsteken toevoegen. Veel uitgaven drukken in de volgende maat als herinnering een waarschuwingsvoorteken tussen haakjes af, ook al is het strikt genomen niet nodig. Daarom worden voortekens soms tijdelijke tekens genoemd, tegenover de vaste voortekening aan het begin van elke regel die voor het hele stuk geldt.