Evolutie van de mens

Ongeveer 3.6 miljoen jaar geleden liepen drie vroege mensen over natte vulkanische as bij Laetoli in Tanzania, en hun spoor van ongeveer 70 voetafdrukken is er nog steeds.

Mensen zijn primaten, een van meer dan 200 soorten primaten. DNA en anatomie plaatsen ons binnen de mensapen, met chimpansees en bonobo's als onze naaste levende verwanten. Dat betekent niet dat mensen van chimpansees afstammen. We stammen niet af van een mensaap die nu leeft. Mensen en chimpansees stammen allebei af van een gemeenschappelijke voorouder die volgens het Human Origins Program van het Smithsonian tussen 8 en 6 miljoen jaar geleden leefde, en beide lijnen zijn sindsdien blijven veranderen.

Wat het DNA zegt

Twee mensen van nu verschillen gemiddeld maar ongeveer 0.1 procent in hun DNA. Als je dezelfde stukken DNA vergelijkt, geeft het Smithsonian een verschil van ongeveer 1.2 procent tussen mensen en chimpansees, hetzelfde voor bonobo's, ongeveer 1.6 procent voor gorilla's, ongeveer 3.1 procent voor orang-oetans en ongeveer 7 procent voor resusapen. De precieze cijfers hangen af van hoe er wordt geteld; als je ook verwijderde, gedupliceerde en verplaatste stukken DNA meetelt, verschillen mensen en chimpansees nog eens 4 tot 5 procent. De rangorde verandert niet. Mensen, chimpansees en bonobo's staan dichter bij elkaar dan een van hen bij gorilla's. In 1871 voorspelde Darwin dat de menselijke lijn in Afrika begon, waar onze naaste verwanten leven, en de fossielen hebben dat bevestigd: de eerste 4 miljoen jaar of zo van de menselijke evolutie speelden zich alleen in Afrika af.

Eerst lopen, later grote hersenen

Op twee benen lopen is een van de vroegste menselijke eigenschappen, en het ontstond meer dan 4 miljoen jaar geleden. Grote, complexe hersenen, het maken van gereedschap en taal kwamen later, en kunst en uitgebreide cultuur vooral in de laatste 100 000 jaar. Australopithecus afarensis laat de mix goed zien. Hij leefde in Oost-Afrika tussen ongeveer 3.85 en 2.95 miljoen jaar geleden, in totaal meer dan 900 000 jaar, ongeveer drie keer zo lang als onze eigen soort tot nu toe bestaat. Resten van meer dan 300 individuen zijn bekend, onder wie het skelet dat Lucy wordt genoemd, een volwassen vrouwtje van ongeveer 3.2 miljoen jaar oud, in 1974 gevonden bij Hadar in Ethiopië. Zijn hersenen waren meestal kleiner dan 500 kubieke centimeter, ongeveer een derde van de onze, en hij had lange armen en gekromde vingers om te klimmen, maar liep rechtop over de grond. De voetafdrukken van Laetoli, in 1978 gevonden door het team van Mary Leakey met Paul Abell, vormen een spoor van bijna 27 meter lang. Ze tonen een grote teen in lijn met de andere tenen en een stap met eerst de hiel, vrijwel zoals die van ons.

Uit Afrika

Homo erectus leefde van ongeveer 1.89 miljoen tot 110 000 jaar geleden. Zijn Afrikaanse fossielen zijn de oudste bekende met lichaamsverhoudingen zoals die van ons, met lange benen en kortere armen, en hij wordt algemeen beschouwd als de eerste menselijke soort die zich buiten Afrika verspreidde. Vroege mensen bereikten Azië waarschijnlijk tussen 2 miljoen en 1.8 miljoen jaar geleden en Europa tussen 1.5 miljoen en 1 miljoen jaar geleden. Het eerste fossiel van de soort werd in 1891 door Eugène Dubois gevonden op Java in Indonesië. Neanderthalers leefden in Europa en in Zuidwest- tot Centraal-Azië van ongeveer 400 000 tot 40 000 jaar geleden. Ze maakten verfijnd gereedschap, beheersten vuur, droegen kleding en begroeven hun doden. Hun botten werden in 1856 in de Neandervallei in Duitsland voor het eerst herkend als een vroege mens, en de soort kreeg in 1864 haar naam. Neanderthalers en onze soort delen een gemeenschappelijke voorouder die tussen 700 000 en 300 000 jaar geleden leefde, en genetisch bewijs toont dat ze buiten Afrika met moderne mensen paarden.

Onze eigen soort, Homo sapiens, ontstond ongeveer 300 000 jaar geleden in Afrika, in een tijd van grote klimaatschommelingen. Moderne hersenen hebben gemiddeld een inhoud van ongeveer 1300 kubieke centimeter. Mensen bereikten Australië waarschijnlijk in de laatste 60 000 jaar en Amerika in grofweg de laatste 30 000, en landbouw en de eerste steden begonnen in de laatste 12 000 jaar. De meeste wetenschappers erkennen zo’n 15 tot 20 soorten vroege mensen, en ze discussiëren nog steeds over hoeveel het er waren en hoe ze verwant zijn. De meeste van die soorten lieten geen levende nakomelingen na. De boom van de menselijke evolutie is een struik met veel dode takken, geen rechte lijn.