Een kaart van het zenuwstelsel

Twaalf paar zenuwen verlaten de hersenen en 31 paar verlaten het ruggenmerg. Samen bereiken ze bijna elk deel van het lichaam.

Twee delen: centraal en perifeer

Raak een hete pan aan en je hand trekt terug voordat je tijd hebt om na te denken. Even later voel je de pijn, en dan besluit je koud water over je vingers te laten lopen. Alle drie de gebeurtenissen zijn het werk van één systeem. Het zenuwstelsel verzamelt informatie, geeft er betekenis aan en stuurt opdrachten uit, en dat doet het allemaal via cellen die elektrische en chemische signalen aan elkaar doorgeven.

Anatomen verdelen het systeem in twee gebieden. Het centrale zenuwstelsel (CZS) is de hersenen en het ruggenmerg. De hersenen zitten in de schedelholte en het ruggenmerg loopt omlaag in het wervelkanaal in de ruggengraat. Het perifere zenuwstelsel (PZS) is al het andere: de zenuwen die zich vertakken naar huid, spieren en organen, en kleine groepjes zenuwcellen onderweg. Het anatomieboek van OpenStax wijst erop dat deze grens een handig beginpunt is en geen perfecte regel, omdat een paar perifere structuren in de schedel of de wervelkolom zitten.

Grijze stof, witte stof en de namen van dingen

Snij je verse hersenen of ruggenmerg door, dan zie je twee tinten. Grijze stof is waar de cellichamen en dendrieten van zenuwcellen zich verdringen. Witte stof bestaat vooral uit axonen, de lange vezels die signalen van cellichamen wegvoeren. Ze ziet er wit uit omdat veel axonen zijn omwikkeld met myeline, een vetachtige isolatie, en vet ziet er bleek uit. In de hersenen vormt de grijze stof de buitenlaag, de schors, met witte stof eronder.

Hetzelfde soort structuur krijgt een andere naam afhankelijk van waar het zit. Een groepje cellichamen is een kern in het CZS en een ganglion in het PZS. Een bundel axonen is een baan in het CZS en een zenuw in het PZS. De oogzenuw is een uitzondering op deze naamregel: hij behoort tot het CZS, net als de tractus opticus voorbij het optisch chiasma.

Waarnemen, beslissen, reageren

Naar wat het doet bekeken, heeft het zenuwstelsel drie basistaken. Gewaarwording is het ontvangen van informatie over een verandering, een prikkel, buiten of binnen het lichaam, zoals het uitrekken van een orgaanwand. Integratie is het afwegen van die invoer tegen andere invoer, herinneringen en de toestand waarin je zit. Reactie is de uitvoer: spieren trekken samen of klieren geven iets af. Een slagman die een worp ziet, zwaait niet automatisch. De snelheid van de bal, de stand van de telling en de score spelen allemaal mee in de beslissing, en dat afwegen is integratie.

Wie heeft de leiding: somatisch en autonoom

Het somatische zenuwstelsel regelt bewuste waarneming en de skeletspieren die je botten bewegen. Niet elke somatische reactie is een keuze. Als een vriend je laat schrikken, kun je terugdeinzen of schreeuwen voordat je iets besluit, en vaardigheden die je oefent, zoals typen of fietsen, worden langzaam automatisch.

Het autonome zenuwstelsel werkt zonder je aandacht. Het bestuurt hartspierweefsel, de gladde spieren in bloedvaten en organen en klieren zoals zweetklieren, meestal om de omstandigheden in het lichaam stabiel te houden. Het heeft twee delen die vaak tegengesteld trekken. Het sympathische deel hoort bij de vecht-of-vluchtreactie en versnelt het hart. Het parasympathische deel, bijgenaamd rust en vertering, vertraagt het. Het spijsverteringskanaal heeft ook een eigen netwerk, het enterische zenuwstelsel, dat de gladde spieren en klieren van de darm kan aansturen, zelfs zonder het CZS.

De kabels: hersenzenuwen en ruggenmergzenuwen

Zenuwen zijn genoemd naar waar ze op het CZS aansluiten. Twaalf paar hersenzenuwen sluiten aan op de hersenen, meestal via de hersenstam, en bedienen hoofd en hals, waaronder de meeste bijzondere zintuigen. Ze zijn met Romeinse cijfers genummerd van I tot XII. Drie ervan, de reukzenuw (I), de oogzenuw (II) en de gehoor-evenwichtszenuw (VIII), voeren alleen sensorische informatie. De nervus vagus (X) is anders dan de rest, omdat hij doorloopt naar organen in borst en buik, waaronder het hart.

Eenendertig paar ruggenmergzenuwen verlaten het ruggenmerg: 8 cervicale, 12 thoracale, 5 lumbale, 5 sacrale en 1 coccygeale. Elke ruggenmergzenuw is gemengd en voert sensorische vezels naar binnen en motorische naar buiten. Dicht bij het merg splitst elke zenuw zich in twee wortels. Sensorische axonen komen binnen via de dorsale (achter)wortel en motorische axonen vertrekken via de ventrale (voor)wortel. Je komt die wortels weer tegen in de les over reflexen.

Dit is lesmateriaal over hoe het lichaam is gebouwd en werkt. Het is geen medisch advies en is niet bedoeld om iemand te diagnosticeren of te behandelen.