Akkoordgangen en cadensen

Eindig een frase op V en het klinkt als een vraag; volg V met I en het klinkt als een punt.

Akkoorden hebben functies

In muziek met majeur- en mineurtoonsoorten vallen akkoorden naar hun taak in drie groepen: harmonische functies. Tonica (T) klinkt stabiel en als thuis: I, of i in mineur. Dominant (D) maakt spanning die naar tonica wil oplossen: V en vii°. Predominant (PD) leidt van thuis naar dominant: IV en ii zijn de sterkste, vaak voorafgegaan door vi en iii. Weten tot welke groep een akkoord behoort, vertelt meer dan alleen zijn naam.

Frasen bewegen in deze stijl meestal in één richting door de groepen: tonica, predominant, dominant, terug naar tonica, oftewel T-PD-D-T. Leerboeken noemen dit het frasemodel. I-IV-V-I in C majeur is C F G C, een frase die het thuis verlaat, spanning opbouwt en terugkeert. I-ii-V-I, C Dm G C, doet hetzelfde met een andere predominant. In deze stijl gaat een frase vrijwel nooit achteruit van een dominantakkoord naar een predominant.

Cadensen: muzikale leestekens

Een cadens is het akkoordpatroon aan het einde van een frase en werkt als een leesteken. Een authentieke cadens, V-I, klinkt afgerond. Ze is volkomen authentiek (PAC) wanneer beide akkoorden in grondligging staan en de tonica bovenaan het slotakkoord klinkt. Anders is ze onvolkomen (IAC) en minder definitief. Een halfslot eindigt op V, ongeacht wat eraan voorafgaat. Het klinkt als een komma of vraagteken: de frase pauzeert op spanning en wacht op antwoord.

Twee andere cadensen komen vaak voor. Een plagale cadens, IV-I, heet ook amencadens naar het gezongen Amen aan het einde van veel hymnen. Ze volgt vaak als extra afsluiting op een authentieke cadens. Een bedrieglijk slot wekt met V de verwachting van I, maar gaat naar vi: in C majeur dus G-Am. Het oor verwacht thuis en krijgt een verwant akkoord, waardoor de muziek doorgaat. Robert Hutchinson noemt in zijn open leerboek het voorspel tot akte I van Wagners Tristan und Isolde als een beroemd voorbeeld.

Je kunt al deze cadensen horen met de gitaarakkoorden hieronder. Speel C F G C voor een frase die met een authentieke cadens eindigt. Stop op G en de frase blijft hangen: een halfslot. G gevolgd door Am geeft een bedrieglijk slot. Voeg ten slotte na de laatste C nog F-C toe voor een plagale afsluiting. Dezelfde bewegingen, als cijfers geschreven, werken in elke majeurtoonsoort. Daarom zijn akkoordschema’s met Romeinse cijfers zo nuttig voor beroepsmusici.