Majeur, mineur, verminderd en overmatig

C-E-G en C-E♭-G verschillen één halve toon in de middelste noot. Die ene halve toon vormt het verschil tussen een majeur- en een mineurakkoord.

Vier manieren om twee tertsen te stapelen

Een terts kan groot zijn, vier halve tonen, of klein, drie halve tonen. Stapel er twee en je krijgt vier combinaties: de vier drieklankkwaliteiten. Een grote terts met een kleine erboven geeft majeur: C naar E is 4 halve tonen, E naar G is 3. Een kleine terts met een grote erboven geeft mineur: C naar E♭ is 3 en E♭ naar G is 4. Beide hebben van grondtoon tot top een reine kwint van 7 halve tonen.

Twee kleine tertsen geven een verminderde drieklank: B, D, F is 3 + 3 halve tonen. De kwint van B naar F is slechts 6, een verminderde kwint. Twee grote tertsen geven een overmatige drieklank: C, E, G♯ is 4 + 4 en de kwint is 8 halve tonen, een overmatige kwint. Let op de namen: majeur en mineur heten naar hun terts; verminderd en overmatig naar hun kwint, die een halve toon kleiner of groter is dan rein.

De ene kwaliteit in de andere veranderen

Kun je een majeurdrieklank schrijven, dan zijn de andere maar één of twee voortekens verwijderd. Verlaag de terts een halve toon en majeur wordt mineur: C E G wordt C E♭ G. Verlaag ook de kwint en mineur wordt verminderd: C E♭ G♭. Verhoog in plaats daarvan de kwint van majeur en je krijgt overmatig: C E G♯. De letters veranderen nooit, alleen de voortekens. A♭ mineur is dus A♭, C♭, E♭ en niet A♭, B, E♭.

Hoe klinken ze? Veel docenten raden aan een karakter te horen: majeur helder of vrolijk, mineur donkerder of droevig, verminderd gespannen of onrustig, overmatig zwevend of dromerig. Dit zijn leerhulpen, geen regels: componisten gebruiken elke kwaliteit voor veel stemmingen. Voor je oor is nuttiger dat verminderde en overmatige drieklanken geen reine kwint hebben. Daardoor voelen ze instabiel en lijken ze verder te willen bewegen.

Akkoordsymbolen volgen dezelfde logica: C voor majeur, Cm voor mineur, C° of Cdim voor verminderd en C+ of Caug voor overmatig. Om een genoteerd akkoord te herkennen, stapel je tertsen, benoem je de grondtoon en vergelijk je terts en kwint met de majeurvoortekening op die grondtoon. Kloppen beide, dan is het majeur. Een verlaagde terts geeft mineur, verlaagde terts én kwint verminderd en een verhoogde kwint overmatig.

De vier kwaliteiten komen niet even vaak voor. In majeur staan overal majeur- en mineurdrieklanken. De verminderde verschijnt eenmaal, op de leidtoon, en de overmatige ontbreekt helemaal in de zeven drieklanken van de toonladder. Ze verschijnt wel op de derde trap van harmonisch mineur of als extra kleur van buiten de toonsoort. Die zeldzaamheid verklaart mede waarom een overmatig akkoord opvalt: het groeit zelden uit de toonsoort zelf.