De specerijenhandel: peper, kruidnagel en nootmuskaat

Tot de 16e eeuw (jaren 1500) groeide nootmuskaat van nature maar op één plek ter wereld: de Banda-eilanden, een groep kleine eilanden in het huidige Oost-Indonesië.

Waarom mensen zoveel betaalden voor smaakmakers

Zwarte peper, kaneel, gember, kruidnagel en nootmuskaat waren luxegoederen in middeleeuws Europa. Rijke huishoudens gebruikten ze bij het koken, als geneesmiddel en in zoete kruidenwijn. Wie ze op een feestmaal serveerde, liet zien goederen van de andere kant van de wereld te kunnen betalen. Peper was waardevol genoeg om als pacht, bruidsschat en belasting van eigenaar te wisselen. Daar komt de Engelse uitdrukking ‘peppercorn rent’ vandaan. Volgens een oud verhaal hadden mensen specerijen nodig om de smaak van bedorven vlees te verbergen. Historici betwijfelen dat: wie rijk genoeg was voor kruidnagel kon ook vers vlees kopen. Armen, die aten wat ze konden krijgen, konden zich helemaal geen specerijen veroorloven. Mensen kochten specerijen omdat ze de smaak lekker vonden en omdat zeldzame dingen aanzien gaven.

Waar elke specerij groeide

Elke specerij kwam uit een bepaalde hoek van Azië. Zwarte peper is de gedroogde vrucht van een klimplant die groeide langs de Malabarkust in Zuidwest-India, in de huidige deelstaat Kerala. De beste kaneel was de schors van een boom uit Sri Lanka. Kruidnagels, de gedroogde bloemknoppen van een boom, groeiden op een handvol kleine eilanden in de noordelijke Molukken, waaronder Ternate en Tidore. Nootmuskaat was nog zeldzamer. Tot de 16e eeuw groeide de nootmuskaatboom alleen op de Banda-eilanden, een groep van ongeveer tien eilanden ver ten oosten van Java. Eén vrucht leverde twee specerijen: nootmuskaat is het zaad en foelie is de rode, kantachtige zaadrok eromheen.

Een lange keten van kooplieden

Geen enkele koopman vervoerde een kruidnagel helemaal van de Molukken naar Londen. Maleise, Javaanse, Chinese, Indiase, Arabische en Perzische handelaren brachten goederen elk over een deel van de route. Schepen staken de Indische Oceaan over met de moesson: de seizoenswind die in de zomer uit het zuidwesten en in de winter uit het noordoosten waait. Een kapitein voer dus in het ene seizoen heen en in het volgende terug. Havens als Malakka en Calicut waren grote markten waar ladingen van eigenaar wisselden. Vanuit India gingen specerijen via de Rode Zee naar Egypte of via de Perzische Golf naar Irak en Syrië. In Alexandrië en de havens van het oostelijke Middellandse Zeegebied kochten kooplieden uit Venetië en Genua ze om ze in heel Europa te verkopen. Bij elke overdracht kwamen winst en belasting boven op de prijs. Peper die in India goedkoop was gekocht, kostte daardoor vele malen zoveel wanneer hij Parijs of Londen bereikte.

Waarom Portugal een zeeroute zocht

Er wordt vaak gezegd dat de Ottomaanse verovering van Constantinopel in 1453 de specerijenroutes afsloot. In werkelijkheid bleven specerijen ook na 1453 via Egypte Venetië bereiken. Wat Portugal, en later Spanje, aantrok was de kans om tussenhandelaren over te slaan en de winst zelf te houden, door rechtstreeks naar de herkomstgebieden te varen. Nadat Vasco da Gama India in 1498 over zee bereikte, werd Lissabon gedurende een groot deel van de 16e eeuw de belangrijkste peperhaven van Europa. In 1511 veroverde de Portugese bevelhebber Afonso de Albuquerque Malakka, de grote markt aan de zeestraat tussen Sumatra en het Maleise schiereiland. Begin 1512 bereikte een kleine Portugese expeditie onder António de Abreu als eerste bekende Europese groep de Banda-eilanden.

De Nederlanders en de Banda-eilanden

Rond 1600 verschenen de Nederlanders en Engelsen in groten getale. De Verenigde Oost-Indische Compagnie, bekend onder de afkorting VOC, werd in 1602 opgericht. Het was een van de eerste ondernemingen die geld ophaalden door aandelen aan investeerders te verkopen. De VOC wilde een monopolie op nootmuskaat en kruidnagel en gebruikte geweld om dat te bereiken. In 1621 veroverde gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen de Banda-eilanden. Een groot deel van de Bandanese bevolking werd gedood, tot slaaf gemaakt of van de eilanden verdreven. De compagnie bracht tot slaaf gemaakte arbeiders naar de nootmuskaatplantages. Later betaalde de VOC de heersers van Ternate en Tidore om kruidnagelbomen buiten de eigen plantages te mogen kappen, zodat ze het aanbod kon beheersen.