Hoe de wereldkaart veranderde

In 2003 betaalde de Library of Congress $10 miljoen voor één kaart: het enige bekende exemplaar van een wereldkaart uit 1507, de eerste met de naam America.

Kaarten vóór de zeereizen

Een belezen Europeaan stelde zich in 1450 een wereld van drie delen voor: Europa, Azië en Afrika. Aan het begin van de 15e eeuw (jaren 1400) werd de Geographia van Ptolemaeus, een Griekse geleerde uit het Alexandrië van de 2e eeuw, in het Latijn vertaald. Kaartenmakers namen zijn methode over om elke stad met breedte- en lengtegraad in een raster te plaatsen. Ptolemaeus' wereld kende geen Amerika en geen Stille Oceaan en liet Azië veel verder naar het oosten doorlopen dan in werkelijkheid. Die fout hielp Columbus ervan te overtuigen dat Azië maar enkele weken varen ten westen van Spanje lag. Zeekaarten van zeelieden op de Middellandse Zee, portolaankaarten genoemd, waren veel nauwkeuriger voor kusten, maar bestreken alleen wateren die de zeelieden al kenden.

De wereld op papier verdelen

Columbus' terugkeer in 1493 veroorzaakte een conflict tussen Spanje en Portugal over wie de nieuwe gebieden mocht opeisen. Op 7 juni 1494 ondertekenden de twee koninkrijken het Verdrag van Tordesillas. Dat trok een lijn van pool tot pool, 370 leagues ten westen van de Kaapverdische Eilanden. Gebieden die ten westen van de lijn werden ontdekt zouden naar Spanje gaan, gebieden ten oosten ervan naar Portugal. Niemand kon op zee al de lengtegraad meten, dus geen van beide partijen wist precies waar de lijn liep. Toen Pedro Álvares Cabral in 1500 de Braziliaanse kust bereikte, lag die ten oosten van de lijn. Daarom spreken Brazilianen tegenwoordig Portugees. Aan de mensen die al in deze gebieden woonden, werd niets gevraagd.

Een nieuw werelddeel met een nieuwe naam

Amerigo Vespucci, een Florentijnse koopman, voer in 1501 en 1502 langs de Zuid-Amerikaanse kust. Hij schreef dat deze gebieden een nieuwe wereld waren, geen deel van Azië. In het stadje Saint-Dié, bij Straatsburg, werkte een groep geleerden onder leiding van Martin Waldseemüller Ptolemaeus bij met de nieuwste ontdekkingen. Hun grote wereldkaart uit 1507, gedrukt met twaalf houtblokken, toonde de nieuwe gebieden als een afzonderlijk werelddeel met een oceaan aan de andere kant. Het was de eerste kaart met een afzonderlijk westelijk halfrond en de Stille Oceaan als eigen oceaan. Over het huidige Brazilië drukten ze een nieuwe naam: America, ter ere van Vespucci. Waarschijnlijk werden ongeveer 1000 exemplaren gedrukt. Er is er maar één bewaard.

Mercators kaart voor zeelieden

Magellaans reis liet zien hoe uitgestrekt de Stille Oceaan was. In de 16e eeuw bleven kaartenmakers de kusten opnieuw tekenen. In 1569 publiceerde de Vlaamse kaartenmaker Gerardus Mercator een wereldkaart met een titel die het doel uitlegde: een nieuwe, vollediger beschrijving van de aarde, aangepast voor gebruik door zeevaarders. In zijn projectie is een rechte lijn tussen twee punten een koers met constante kompasrichting. Een navigator kon dus een liniaal op de kaart leggen en één aan te houden koers aflezen. Hiervoor rekte Mercator de kaart van noord naar zuid evenveel uit als de meridianen van oost naar west uiteen liggen. Die uitrekking neemt naar de polen toe. Op 60 graden noorder- of zuiderbreedte wordt elke lengte verdubbeld, waardoor elk oppervlak viermaal zo groot lijkt. Groenland lijkt op een mercatorkaart ongeveer even groot als Afrika, maar Afrika is ongeveer 14 keer zo groot.