Griekse stadstaten: Sparta, Korinthe en de kolonies

In Plato's Phaedo zegt Socrates dat de mensen tussen de Straat van Gibraltar en de Zwarte Zee rond de zee leven als mieren of kikkers rond een vijver.

Meer dan duizend staten

Griekenland was in de 7e eeuw v.Chr. niet één land. Het was een lappendeken van kleine, zelfstandige gemeenschappen, elk een polis genoemd. Een moderne inventaris van het Copenhagen Polis Centre vermeldt er meer dan duizend in de archaïsche en klassieke periode samen. De meeste waren heel klein: een ommuurde stad, een marktplein dat agora heette, een heiligdom op een heuveltop en landbouwgrond voor enkele duizenden mensen. Ze deelden een taal, goden en feesten zoals de Olympische Spelen, maar vochten voortdurend met elkaar om grond in grensgebieden.

Waarom Grieken wegvoeren

Vanaf ongeveer 750 v.Chr. stuurden steden groepen burgers overzee om nieuwe steden te stichten. Een stichter, de oikist, leidde de kolonisten. Gewoonlijk vroegen ze eerst goedkeuring aan het orakel van Apollo in Delphi. De redenen waren praktisch: te veel zonen voor te weinig landbouwgrond, conflicten thuis en de aantrekkingskracht van handel in graan, metaal en hout. Kolonisten uit Korinthe stichtten rond 733 v.Chr. Syracuse op Sicilië. Megara stichtte Byzantium, volgens de overlevering in 667 v.Chr. Kolonisten uit Thera stichtten rond 631 v.Chr. Cyrene in Libië. Mensen uit Phocaea in Klein-Azië stichtten rond 600 v.Chr. Massalia, het huidige Marseille. Een kolonie was een onafhankelijke polis, geen provincie. Meestal behield ze alleen religieuze banden met de moederstad.

Hoplieten, tirannen en munten

Griekse legers uit deze tijd bestonden uit hoplieten: boeren met burgerrecht die zich een bronzen helm, een speer en een rond schild van bijna een meter doorsnee konden veroorloven. Ze vochten schouder aan schouder in een blok dat falanx heette. Het schild van elke man beschermde deels de man links van hem. Omdat de stad deze mannen nodig had, begonnen ze inspraak in het bestuur te eisen. In veel steden grepen ambitieuze edelen met steun van het volk de macht. De Grieken noemden zo'n heerser een tyrannos. Dat betekende aanvankelijk iemand die buiten de normale regels om aan de macht kwam, niet per se een wrede heerser. Kypselos nam Korinthe zo over, volgens de overlevering rond 657 v.Chr. In dezelfde periode verschenen munten. De eerste werden geslagen in Lydië, in West-Turkije, in de 7e eeuw v.Chr. (het British Museum dateert zijn vroegste exemplaren op ongeveer 650 tot 600 v.Chr.). Griekse steden sloegen al snel eigen munten, elk met een eigen embleem: een uil voor Athene, een schildpad voor Aegina.

Sparta, een stad bestuurd als een legerkamp

Sparta, in het zuiden van de Peloponnesos, volgde een andere weg. Het veroverde zijn buren in Laconië en Messenië en maakte hen tot heloten: horigen die eigendom van de staat waren en het land bewerkten, zodat Spartaanse burgers dat niet hoefden te doen. Omdat er veel meer heloten dan burgers waren, leefde Sparta in angst voor een opstand. Jongens verlieten rond hun zevende hun huis voor de agoge, een harde staatsopvoeding in vechten, gehoorzaamheid en uithoudingsvermogen. Sparta had twee koningen tegelijk, een raad van 28 ouderen plus de twee koningen en vijf gekozen ambtenaren, de eforen, die toezicht hielden op de koningen. Spartaanse vrouwen mochten grond bezitten en moesten lichamelijk fit zijn. Aristoteles klaagde dat vrouwen ongeveer twee vijfde van de Spartaanse grond bezaten. Er waren nooit veel volwaardige burgers. Herodotus laat een Spartaan zeggen dat het er in 480 v.Chr. ongeveer 8000 waren.