De Atheense democratie

Om een politicus tien jaar te verbannen, krasten Atheners zijn naam op een potscherf. De stemming was alleen geldig als er minstens 6000 stemmen waren uitgebracht.

Schulden, wetten en een wetgever

Rond 600 v.Chr. stond Athene op de rand van een burgeroorlog. Kleine boeren die in de schulden raakten, konden als slaaf worden verkocht. Enkele adellijke families hadden de meeste macht. De eerste geschreven wetten, rond 621 v.Chr. vastgelegd door Draco, waren zo streng dat ‘draconisch’ nog steeds buitensporig streng betekent. Rond 594 v.Chr. gaven de Atheners een aristocraat, Solon, bijzondere bevoegdheden om de stad te hervormen. Hij schold schulden kwijt waarvoor iemands eigen lichaam als onderpand diende, zodat geen Athener meer wegens schulden tot slaaf kon worden gemaakt. Hij verdeelde de burgers in vier klassen naar de omvang van hun oogst. De rijksten konden de hoogste ambten bekleden, maar zelfs de armsten mochten de volksvergadering bijwonen. Solon noemde zijn hervorming het ‘afschudden van lasten’.

Kleisthenes deelt de stad opnieuw in

Solon maakte geen einde aan de vetes. De tiran Peisistratos en daarna zijn zonen regeerden een groot deel van de tweede helft van de 6e eeuw over Athene, totdat de laatste van hen, Hippias, in 510 v.Chr. werd verdreven. In 508 tot 507 v.Chr. koos een edelman, Kleisthenes, de kant van het gewone volk en voerde een ingrijpendere verandering door. Volgens Britannica bestond zijn belangrijkste hervorming uit de herindeling van alle burgers in tien nieuwe stammen. Elke stam bestond uit delen van alle gebieden van Attica: de stad, de kust en de heuvels in het binnenland. Elke stam stuurde 50 door loting gekozen mannen naar een nieuwe Raad van 500, die de zaken voor de volksvergadering voorbereidde. Je politieke identiteit hing voortaan af van je dorp, of deme, en niet van je familieclan.

Hoe het stelsel werkte

De volksvergadering kwam bijeen op een heuvelhelling, de Pnyx. Elke volwassen mannelijke burger mocht er spreken en stemmen, meestal door zijn hand op te steken. De vergadering besliste over oorlog en vrede, nam besluiten en koos generaals. Die werden gekozen omdat hun werk deskundigheid vereiste. De meeste andere ambten werden voor één jaar door loting vervuld, vanuit het idee dat elke burger ze kon uitvoeren. Rechtbanken gebruikten grote, door loting samengestelde jury's, vaak van enkele honderden mannen, zonder beroepsrechters. In de jaren 450 voerde Perikles een vergoeding voor juryleden in: twee obolen per dag, later verhoogd tot drie, zodat ook armere burgers konden deelnemen. Een wet uit 451 v.Chr. beperkte het burgerrecht tot mensen met zowel een Atheense moeder als een Atheense vader.

Ostracisme

Ostracisme was een stemming om iemand te verbannen. Eén keer per jaar besloot de volksvergadering of zo'n stemming zou plaatsvinden. Zo ja, dan kwamen burgers naar een afgezet deel van de agora en kraste ieder een naam op een ostrakon, een potscherf. Volgens Plutarchus was de stemming alleen geldig als er minstens 6000 stemmen werden uitgebracht. De man met de meeste stemmen moest Attica tien jaar verlaten, maar behield zijn bezit en keerde met volledige rechten terug. Archeologen hebben duizenden ostraka gevonden. In een put op de noordhelling van de Akropolis lag een groep van ongeveer 190 scherven met de naam van Themistokles, de held van Salamis. Oscar Broneer, die ze in 1938 publiceerde, onderscheidde slechts 14 handschriften. Dat suggereert dat de stembiljetten vooraf werden klaargemaakt en aan kiezers uitgedeeld.

Wie niet mocht meedoen

De Atheense democratie was direct, maar beperkt. Vrouwen, slaven en inwonende vreemdelingen, metoiken genoemd, mochten niet stemmen. Slaven vormden een groot deel van de bevolking. Moderne schattingen gaan uit van misschien 30 000 volwassen mannelijke burgers in de 4e eeuw v.Chr. Critici uit die tijd, onder wie Plato, vonden heerschappij van de velen hetzelfde als heerschappij van onwetenden. Toch werd het Atheense idee dat gewone burgers om beurten konden besturen en rechtspreken de volgende 2500 jaar overgenomen, bediscussieerd en nieuw leven ingeblazen.