De Perzische Oorlogen

Herodotus telde bij Marathon in 490 v.Chr. 192 gesneuvelde Atheners. De grafheuvel die voor hen werd opgeworpen, staat nog steeds op de vlakte.

Het grootste rijk van zijn tijd

In 550 v.Chr. stichtte Cyrus de Grote het Achaemenidische Perzische Rijk. Binnen enkele tientallen jaren strekte het zich uit van de Egeïsche kust van Turkije tot de Indus. Onder Darius I werd het verdeeld in provincies, satrapieën, die elk tribuut in zilver of goederen betaalden. Darius verbeterde een wegennet. De bekendste route, de Koninklijke Weg van Sardes naar Susa, had 111 pleisterplaatsen met verse paarden. Bereden koeriers konden in enkele dagen een bericht overbrengen waarover reizigers te voet ongeveer drie maanden deden. Herodotus schreef dat niets sterfelijks sneller reisde dan deze Perzische boden en dat sneeuw, regen, hitte noch duisternis hen tegenhield. Een versie van die zin is gebeiteld boven het oude hoofdpostkantoor in New York.

Een opstand in Ionië

De Griekse steden van Ionië, aan de kust van Klein-Azië, waren Perzische onderdanen. In 499 v.Chr. kwamen ze onder leiding van Milete in opstand. De volgende lente stuurde Athene 20 schepen te hulp. De opstandelingen brandden in 498 v.Chr. de provinciehoofdstad Sardes plat. Perzië sloeg de opstand neer en plunderde Milete in 494 v.Chr. Darius had nu een reden om Athene te straffen. In 490 v.Chr. stak een Perzische vloot de Egeïsche Zee over en zette haar leger aan land op de vlakte van Marathon, ongeveer 40 km van Athene.

Marathon, 490 v.Chr.

De Marathontentoonstelling van het Griekse ministerie van Cultuur noemt ongeveer 9000 Atheners en 1000 Plataeërs tegenover een groter Perzisch leger. De Atheense generaal Miltiades verzwakte het midden van zijn linie en versterkte de vleugels. Toen het Perzische midden oprukte, versloegen de Griekse vleugels hun tegenstanders, draaiden naar binnen en sloten het midden in. Herodotus noemt 192 gesneuvelde Atheners en 6400 Perzen; hij zegt niet hoeveel Plataeërs sneuvelden. Het Atheense getal is waarschijnlijk het werkelijke aantal lichamen dat in de grafheuvel werd begraven; het Perzische getal is veel minder zeker. Het leger marcheerde daarna snel genoeg terug naar Athene om de Perzische vloot op te wachten toen die voor de stad verscheen. De Perzen voeren naar huis.

Xerxes valt binnen, 480 tot 479 v.Chr.

Darius stierf voordat hij een nieuwe poging kon doen. Zijn zoon Xerxes leidde in 480 v.Chr. een veel grotere invasie en stak de Hellespont over via twee schipbruggen. Athene had zich voorbereid. Op advies van Themistokles had de stad in 482 v.Chr. de opbrengst van een rijke zilvervondst in Laurion besteed aan een vloot triëren: oorlogsschepen met ongeveer 170 roeiers in drie rijen. Bij de nauwe pas van Thermopylae hield koning Leonidas van Sparta met zijn 300 Spartanen en enkele duizenden bondgenoten het Perzische leger drie dagen tegen, voordat ze werden omsingeld. Xerxes brandde vervolgens Athene plat. De inwoners waren naar Salamis en elders gevlucht. In september 480 v.Chr. lokte Themistokles de Perzische vloot de nauwe zeestraat van Salamis in, waar het numerieke overwicht weinig hielp. De Grieken wonnen. Het volgende jaar versloeg een Grieks leger onder leiding van Sparta de Perzische landmacht bij Plataea.

Na de oorlogen

In 478 v.Chr. richtten Athene en veel eiland- en kuststeden de Delisch-Attische Zeebond op om de strijd tegen Perzië voort te zetten. Leden droegen schepen of geld bij aan een schatkist op het eiland Delos. Geleidelijk maakte Athene van de bond een rijk. In 454 v.Chr. verhuisde de schatkist naar Athene en werd bondsgeld gebruikt om het Parthenon mee te bekostigen. Sparta en zijn bondgenoten raakten verontrust. De rivaliteit mondde uit in de Peloponnesische Oorlog van 431 tot 404 v.Chr., die Athene verloor. Het meeste wat we over de Perzische Oorlogen weten, komt van Herodotus van Halicarnassus. Hij schreef een generatie later zijn Historiën en werd door Cicero de vader van de geschiedschrijving genoemd.