De val van het West-Romeinse Rijk, 476

Op 4 september 476 zette een generaal, Odoaker, de jonge keizer Romulus Augustulus af. Hij nam niet de moeite een nieuwe te benoemen.

Twee rijken

Aan het einde van de 4e eeuw werd het Romeinse Rijk meestal bestuurd door twee keizers, één in het oosten en één in het westen, elk met een eigen hof en leger. Toen Theodosius I in 395 stierf, ging het rijk over op zijn twee jonge zonen: Arcadius in Constantinopel en Honorius in het westen. Daarna werd het nooit meer vanuit één plaats bestuurd. Het oosten was rijker, had meer steden en was moeilijker aan te vallen, beschermd door de muren van Constantinopel en de zee. Het westen had lange landgrenzen langs de Rijn en de Donau en minder belastinginkomsten. In 402 verplaatste Honorius zijn hof naar Ravenna, een stad achter moerassen aan de Adriatische kust.

Goten, Hunnen en Vandalen

De problemen begonnen ver in het oosten. Rond 376 vroegen Gotische volken die voor de Hunnen vluchtten toestemming om de Donau over te steken naar Romeins gebied. Ze werden toegelaten, maar slecht behandeld, en kwamen in opstand. In 378 vernietigden ze bij Adrianopel een Oost-Romeins leger en doodden keizer Valens. Vanaf dat moment leefden Gotische en andere groepen binnen het rijk als bondgenoten, rivalen en soms heersers. In 410 plunderden de Visigoten onder Alarik Rome drie dagen lang. Het was de eerste keer dat de stad in handen van een vijand viel sinds de Galliërs rond 387 v.Chr. Augustinus van Hippo begon als reactie De stad van God te schrijven, deels als antwoord aan mensen die de ramp aan het christendom wijtten. In 439 veroverden de Vandalen Carthago, waardoor het westen werd afgesneden van het graan en de belastinginkomsten uit Afrika. In 455 plunderden ze Rome twee weken lang. Attila's Hunnen vielen Gallië binnen en werden in 451 tegengehouden. Attila stierf twee jaar later.

476

In de jaren 470 waren de westelijke keizers marionetten van legeraanvoerders, meestal van Germaanse afkomst. In 475 plaatste generaal Orestes zijn jonge zoon Romulus op de troon. Hij kreeg de bijnaam Augustulus, ‘kleine Augustus’. Het volgende jaar doodde Odoaker, een officier aan het hoofd van troepen van Germaanse volken, Orestes en zette op 4 september 476 Romulus af. Volgens een latere kroniek spaarde Odoaker de jongen, gaf hem een pensioen en stuurde hem naar Campanië. Odoaker benoemde geen nieuwe keizer. Hij regeerde als koning over Italië, behield de senaat en het Romeinse bestuur en erkende in naam keizer Zeno in Constantinopel. In 493 doodde Zeno's bondgenoot Theodorik de Ostrogoot Odoaker en nam Italië over.

Ondergang of verandering?

Weinig mensen dachten in 476 dat de wereld was vergaan. Het jaartal werd pas later een keerpunt, toen historici terugkeken. In het oosten bleef het Romeinse Rijk nog bijna duizend jaar bestaan, totdat de Ottomaanse Turken in 1453 Constantinopel veroverden. Historici noemen deze latere fase het Byzantijnse Rijk, hoewel de inwoners zichzelf Romeinen noemden. Edward Gibbon weet in The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, verschenen van 1776 tot 1789, de ondergang deels aan de opkomst van het christendom en het verlies van burgerdeugd. In de 20e eeuw beschreven historici als Peter Brown een lange ‘late oudheid’ van verandering in plaats van een plotselinge ineenstorting. Anderen, onder wie archeoloog Bryan Ward-Perkins, antwoordden dat bodemvondsten wijzen op een werkelijke daling van de levensstandaard in het westen: minder munten, eenvoudiger aardewerk, kleinere gebouwen en zelfs kleiner vee. De bevolking van de stad Rome zelf daalde van enkele honderdduizenden tot een fractie daarvan.