Europa na Rome: Franken, monniken en Karel de Grote

Op eerste kerstdag 800 kroonde paus Leo III Karel de Grote in Rome tot keizer, 324 jaar nadat de laatste keizer in het westen was afgezet.

Wat ‘middeleeuwen’ betekent

Met de middeleeuwen bedoelen we ongeveer duizend jaar Europese geschiedenis, van het einde van het West-Romeinse Rijk in 476 tot de decennia rond 1500. Niemand die toen leefde, dacht dat hij zich ergens ‘tussenin’ bevond. Italiaanse geleerden uit de 14e en 15e eeuw, onder wie Petrarca, vonden dat ze na een lange onderbreking de kennis van Griekenland en Rome nieuw leven inbliezen. Latere schrijvers noemden die onderbreking de middeleeuwen. Historici maken meestal onderscheid tussen de vroege middeleeuwen (ongeveer 500 tot 1000), de hoge middeleeuwen (ongeveer 1000 tot 1300) en de late middeleeuwen (ongeveer 1300 tot 1500). De benaming past het best bij Europa. In dezelfde eeuwen behoorden Constantinopel, Bagdad en de grote Chinese steden tot de grootste en rijkste plaatsen op aarde.

Koninkrijken in plaats van provincies

Toen Odoaker, een generaal van Germaanse afkomst, in 476 de jonge keizer Romulus Augustulus afzette, veranderde er van de ene op de andere dag weinig. Romeinse steden, wegen, bisschoppen en het Latijnse recht bleven bestaan. Wat veranderde, was wie de macht had. In de oude westelijke provincies regeerden nu koningen van volken als de Visigoten in Spanje, de Ostrogoten in Italië, de Franken in Gallië en de Angelen en Saksen in Brittannië over een veel grotere Romeinse bevolking. Veel van deze koningen gebruikten Romeinse titels en behielden Romeinse ambtenaren. Het duurzaamste koninkrijk was dat van de Franken. Hun koning Clovis verenigde het grootste deel van Gallië en liet zich in Reims katholiek dopen, volgens de overlevering in 496. Sommige historici kiezen voor een datering ongeveer tien jaar later. De meeste van zijn onderdanen waren katholiek. Met zijn keuze won hij de steun van de bisschoppen, vaak de machtigste mannen in hun steden.

Monniken en het geschreven woord

In een wereld met weinig steden en nog minder scholen werden kloosters de plaatsen waar boeken werden overgeschreven en bewaard. Rond 529 stichtte Benedictus van Nursia een klooster in Monte Cassino, tussen Rome en Napels. Hij schreef een korte kloosterregel die de dag verdeelde tussen gebed, lezen en handenarbeid. De Regel van Benedictus verspreidde zich in de volgende drie eeuwen over West-Europa. In 597 stuurde paus Gregorius de Grote een monnik, Augustinus, met ongeveer veertig metgezellen naar het koninkrijk Kent. Daar stichtte hij de kerk in Canterbury. Ierse en Engelse monniken brachten op hun beurt het christendom naar Duitsland. De meeste Latijnse klassieken die nu nog bestaan, van Vergilius tot Cicero, bereikten ons doordat monniken ze in deze eeuwen met de hand overschreven.

Karel de Grote en zijn rijk

De nakomelingen van Clovis werden later opzijgeschoven door hun eigen hoogste ambtenaren. Een van hen, Karel Martel, versloeg in 732 tussen Poitiers en Tours een Omajjadisch leger uit Spanje. Zijn kleinzoon Karel, bekend als Karel de Grote, regeerde van 768 tot 814 over de Franken. Hij voerde bijna elk jaar oorlog en voegde Saksen, Noord-Italië en Beieren aan zijn gebieden toe. Op eerste kerstdag 800 kroonde paus Leo III hem in de Sint-Pieter in Rome tot keizer. Karels hof in Aken trok geleerden aan, zoals Alcuinus van York. Zijn schrijvers gebruikten een duidelijk, rond handschrift dat nu de Karolingische minuskel heet, de voorloper van de kleine letters op deze pagina. Na zijn dood bleef het rijk niet bijeen. In 843 verdeelde het Verdrag van Verdun het onder drie van zijn kleinzonen: grofweg een westelijk koninkrijk waaruit Frankrijk ontstond, een oostelijk waaruit Duitsland ontstond en een middenstrook ertussen.

Plunderaars en kolonisten uit het noorden

Vanaf de jaren 790 vielen plunderaars uit Scandinavië, de Vikingen, kusten en rivieren in heel Europa aan. In 793 plunderden ze het klooster Lindisfarne voor de kust van Northumbrië. Alcuinus schreef er vol afschuw over. Vikingen waren ook handelaren en kolonisten. Ze stichtten Dublin, vestigden zich op IJsland en volgens de overlevering ontving hun leider Rollo in 911 het gebied rond Rouen van de Frankische koning. Die schenking vormde het begin van Normandië, waarvan de hertogen in hoofdstuk 4 terugkomen.