Byzantium: het Romeinse Rijk in het oosten

Het Romeinse Rijk eindigde niet in 476. De oostelijke helft, bestuurd vanuit Constantinopel, bestond tot 29 mei 1453.

Een Romeins rijk dat Grieks sprak

‘Byzantijns’ is een moderne benaming, afgeleid van Byzantium: de oude Griekse naam van de stad die Constantijn herbouwde als Constantinopel en in 330 inwijdde. De mensen die wij Byzantijnen noemen, noemden zichzelf Romeinen, Rhomaioi in het Grieks. Hun heerser was de Romeinse keizer. Latijn bleef nog enige tijd de taal van het recht en het leger, maar Grieks was de dagelijkse taal van het oosten. In de 7e eeuw was het ook de bestuurstaal. De stad lag op een landtong tussen de Zwarte Zee en de Middellandse Zee, met water aan drie kanten en de Gouden Hoorn als beschutte haven. Aan de landzijde hielden de Theodosiaanse Muren uit het begin van de 5e eeuw, twee muren met een gracht ervoor, aanvallers duizend jaar tegen.

Justinianus en Theodora

Keizer Justinianus I, die van 527 tot 565 regeerde, wilde de westelijke provincies heroveren. Zijn generaal Belisarius veroverde Noord-Afrika in 533 en 534 op de Vandalen. Na een lange, verwoestende oorlog werd Italië op de Ostrogoten heroverd. In eigen land gaf Justinianus een commissie van juristen opdracht om eeuwen aan Romeins recht te verzamelen en te ordenen. Het resultaat, later Corpus Juris Civilis genoemd (verzameling van burgerlijk recht), werd een van de grondslagen van het recht in een groot deel van Europa. In januari 532 sloten rivaliserende aanhangers van wagenrennen zich aaneen in het Nika-oproer en brandden een groot deel van het stadscentrum plat. Hofhistoricus Procopius schrijft dat Justinianus wilde vluchten, totdat keizerin Theodora de raad zei dat ze liever als keizerin stierf dan als vluchteling leefde. De opstand werd met veel bloedvergieten neergeslagen. In 541 en 542 raasde de pest door het rijk. Dit was de eerste goed gedocumenteerde uitbraak van de ziekte veroorzaakt door Yersinia pestis, dezelfde bacterie als bij de Zwarte Dood in hoofdstuk 7.

Hagia Sophia

Een van de gebouwen die bij het oproer verloren gingen, was de kathedraal Hagia Sophia, ‘Heilige Wijsheid’. Justinianus liet haar van 532 tot 537 herbouwen door twee mannen die waren opgeleid in meetkunde en mechanica: Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete. Het Met noemt hen twee van de weinige Byzantijnse architecten van wie de namen bekend zijn. Hun ontwerp plaatste een koepel van ongeveer 31 meter doorsnee boven een vierkante ruimte, gedragen door vier gebogen driehoeken van metselwerk, pendentieven. Een ring van 40 vensters aan de voet laat de koepel lijken te zweven. Procopius schreef dat hij aan een gouden ketting uit de hemel leek te hangen. Een aardbeving deed in 558 een deel van de koepel instorten. In 562 was hij met een hogere welving herbouwd. Na 1453 werd de Hagia Sophia een moskee, in 1935 een museum en in 2020 opnieuw een moskee.

Vuur op het water en een lange neergang

Byzantium overleefde golf na golf van aanvallen. Arabische legers belegerden Constantinopel in de jaren 670 en opnieuw in 717 en 718. De verdedigers gebruikten Grieks vuur: een vloeistof die op water bleef branden en uit buizen op schepen werd gespoten. Het recept is nog steeds onbekend. Binnen het rijk verdeelde een lang conflict, het iconoclasme of ‘beeldenbreken’, de kerk van de jaren 720 tot 843. De vraag was of heilige afbeeldingen mochten worden vereerd. De verhouding met de Latijnse kerk in Rome verkoelde. In 1054 excommuniceerden de gezanten van de paus en de patriarch van Constantinopel elkaar. Deze breuk werd later het Grote Schisma genoemd. Na een nederlaag tegen de Seltsjoekse Turken bij Manzikert in 1071 verloren de keizers een groot deel van Anatolië. In 1204 plunderde het leger van de Vierde Kruistocht Constantinopel zelf (hoofdstuk 5). De Byzantijnen heroverden hun stad in 1261, maar het rijk kreeg zijn kracht nooit terug.