De islamitische wereld: van Mekka naar Bagdad en Córdoba

De Engelse woorden algebra en algorithm zijn allebei te herleiden tot één geleerde uit het 9e-eeuwse Bagdad: tot de titel van zijn boek en tot zijn naam, al-Chwarizmi.

Een nieuw geloof in Arabië

Volgens de islamitische overlevering begon Mohammed, een koopman uit Mekka in West-Arabië, rond 610 openbaringen te ontvangen die later in de Koran werden verzameld. Zijn prediking van één God stuitte in Mekka op vijandigheid. In 622 trok hij met zijn volgelingen noordwaarts naar de stad Yathrib, later Medina genoemd, de stad van de profeet. Deze verhuizing, de hidjra, markeert jaar 1 van de islamitische jaartelling. Toen Mohammed in 632 stierf, had een groot deel van Arabië de islam en zijn leiderschap aanvaard. Zijn opvolgers, de kaliefen (van khalifa, opvolger), voerden in hoog tempo Arabische legers buiten Arabië. Binnen ongeveer twintig jaar hadden ze Syrië, Egypte en Irak op het Byzantijnse en Perzische Rijk veroverd. Het Sassanidische Perzische Rijk stortte volledig in.

Omajjaden en Abbasiden

In 661 maakte de familie van de Omajjaden Damascus tot hoofdstad van een kalifaat dat zich binnen een eeuw uitstrekte van Spanje tot Centraal-Azië. De Omajjadische kalief Abd al-Malik liet de Rotskoepel in Jeruzalem bouwen, voltooid in 691 of 692, en voerde munten met uitsluitend Arabische opschriften in. Arabische en Berberlegers staken in 711 over naar Spanje. Hun opmars in Gallië werd in 732 tussen Poitiers en Tours gestuit (hoofdstuk 1). In 750 wierp een nieuwe dynastie, de Abbasiden, de Omajjaden omver. Eén Omajjadische prins, Abd al-Rahman, ontsnapte naar Spanje en vestigde zich in 756 als heerser in Córdoba. Zijn familie regeerde daar tot 1031. De bouw van de Grote Moskee begon er in 785. De Abbasidische kalief al-Mansoer stichtte in 762 een nieuwe hoofdstad, Bagdad, aan de Tigris. De stad kreeg een ronde plattegrond, met het paleis en de hoofdmoskee in het midden.

Papier en het Huis der Wijsheid

Papier, een Chinese uitvinding, verspreidde zich in de 8e eeuw naar de islamitische wereld. Tegen het einde van die eeuw werd het ook in Bagdad gemaakt. Papier was veel goedkoper dan perkament of papyrus, en het aantal boeken nam toe. Abbasidische kaliefen en rijke families betaalden vertalers om Griekse werken over geneeskunde, astronomie, wiskunde en filosofie in het Arabisch te vertalen, vaak via het Syrisch. Een bibliotheek en vertaalcentrum in Bagdad, het Huis der Wijsheid of Bayt al-Hikma, wordt met deze beweging verbonden. Historici denken nu echter dat het vertalen in veel huishoudens en steden plaatsvond, niet in één gebouw. Euclides, Ptolemaeus, Galenus en Aristoteles werden allemaal al in het Arabisch gelezen lang voordat het merendeel van hun werken in het Latijn beschikbaar was. Arabischtalige geleerden voegden eigen commentaren, verbeteringen en nieuwe resultaten toe.

Geleerden wier namen voortleven

Al-Chwarizmi, die in het begin van de 9e eeuw in Bagdad werkte, schreef een boek over het oplossen van vergelijkingen. In de titel stond al-jabr, ‘herstellen’, waarvan algebra is afgeleid. Een Latijnse versie van zijn boek over Indiase cijfers begon met ‘Dixit Algorizmi’, al-Chwarizmi zei. Het hielp de cijfers 0 tot 9 in Europa te verspreiden en leverde ons het woord algoritme op. Ibn al-Haytham, die in het begin van de 11e eeuw in Caïro werkte, betoogde in zijn Boek der optica dat we zien doordat licht het oog binnenkomt. Hij toetste zijn ideeën met experimenten. Ibn Sina (980 tot 1037), in het Latijn bekend als Avicenna, schreef de Canon van de geneeskunde. Gerard van Cremona vertaalde die in het 12e-eeuwse Toledo in het Latijn. Volgens de Library of Congress bleef het werk tot het einde van de 17e eeuw deel uitmaken van het onderwijs aan Europese geneeskundestudenten.