De Zwarte Dood

Het woord quarantaine komt van quaranta, Italiaans voor veertig: het aantal dagen dat reizigers na de Zwarte Dood in sommige havens moesten wachten.

Een ziekte uit Centraal-Azië

De Zwarte Dood was een pestepidemie, veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis, die van 1346 tot 1353 door West-Azië, Noord-Afrika en Europa trok. De pest komt voor bij wilde knaagdieren, zoals marmotten, en wordt overgedragen door beten van hun vlooien. De ziekte kan zich verspreiden via ratten die dicht bij mensen leven. Bij longpest, waarbij de longen geïnfecteerd zijn, gaat de ziekte via opgehoeste druppeltjes van mens op mens over. Over het beginpunt bestond lang discussie. In 2022 beschreef een team in Nature pest-DNA uit mensen die waren begraven op twee begraafplaatsen, Kara-Djigach en Burana, bij het Issyk-Koelmeer in het huidige Kirgizië. Grafstenen uit 1338 en 1339 noemen daar een pestziekte als doodsoorzaak. De oude genomen liggen precies op het vertakkingspunt van de peststammen die met de Zwarte Dood verbonden zijn. Dat ondersteunt een oorsprong in dit deel van Centraal-Eurazië, ongeveer acht jaar voordat de pest de Zwarte Zee bereikte.

Van Kaffa naar Messina

In 1346 had de pest de Gouden Horde aan de benedenloop van de Wolga en de kusten van de Zwarte Zee bereikt. Dat jaar belegerde khan Janibeg Kaffa, een Genuese handelshaven op de Krim, het huidige Feodosia. Een notaris uit Piacenza, Gabriele de’ Mussi, schreef later dat de belegeraars, die aan de pest stierven, met katapulten lijken over de muren wierpen. Hij was er waarschijnlijk niet bij. Historici betwijfelen of de ziekte zo binnenkwam, omdat ratten en vlooien gemakkelijk muren passeren. Welke route de pest ook nam, schepen brachten haar naar het westen. In 1347 bereikte ze Constantinopel en in oktober 1347 Messina op Sicilië. Een franciscaan, Michele da Piazza, schreef ongeveer tien jaar later dat ze met twaalf Genuese galeien was aangekomen. Vanuit de havens trok ze via wegen en rivieren het binnenland in. Marseille, Florence en Parijs werden in 1348 getroffen. Volgens Britannica bereikte ze Zuid-Engeland in 1348 en Noord-Brittannië en Scandinavië uiterlijk in 1350.

Hoeveel mensen stierven?

Niemand telde de doden destijds betrouwbaar. Historici gebruiken daarom belastinglijsten, kerkelijke registers en verslagen van domeinrechtbanken (hoofdstuk 4). Britannica schat dat in Europa tussen 1347 en 1351 ongeveer 25 miljoen mensen stierven, vaak samengevat als een derde van de bevolking. Sommige moderne schattingen zijn hoger, tot de helft of meer, en de sterfte verschilde sterk per plaats. In dichtbevolkte steden was het niet ongewoon dat de helft van de inwoners stierf. Giovanni Boccaccio beschreef Florence in 1348 aan het begin van de Decamerone: buren bezochten zieken niet meer, sommige ouders lieten hun kinderen achter en toen de kerkhoven vol waren, werden de doden laag op laag in grote greppels gelegd, als vracht in een schip. De pest keerde eeuwenlang elke tien of twintig jaar terug. Het duurde meer dan een eeuw voordat de Europese bevolking zich herstelde.

Wat mensen deden en wat er veranderde

Artsen uit die tijd wezen bedorven lucht, miasma, of de sterren als oorzaak aan. In 1348 wees de medische faculteit van Parijs op een samenstand van Saturnus, Jupiter en Mars in 1345. Sommige mensen sloten zich aan bij processies van flagellanten, die zichzelf in het openbaar geselden als boetedoening. In veel steden in het Rijnland en daarbuiten werden Joden valselijk beschuldigd van het vergiftigen van waterputten en vermoord, hoewel paus Clemens VI in 1348 bullen uitvaardigde die de beschuldiging afwezen. Steden namen ook praktische maatregelen. Op 27 juli 1377 bepaalde de Grote Raad van Ragusa (Dubrovnik) dat nieuwkomers uit pestgebieden 30 dagen in afzondering moesten doorbrengen voordat ze de stad in mochten. In de volgende decennia werd dat 40 dagen: de quarantaine. Op langere termijn konden overlevende boeren hogere lonen en betere voorwaarden eisen, omdat er veel minder arbeidskrachten waren. In Engeland probeerden de Ordinance of Labourers (1349) en de Statute of Labourers (1351) de lonen op het oude niveau te houden. De onvrede droeg bij aan de Boerenopstand van 1381.