Het Mongoolse Rijk

Op zijn hoogtepunt besloeg het Mongoolse Rijk ongeveer 23 miljoen vierkante kilometer, van de Grote Oceaan tot de Donau: het grootste aaneengesloten landrijk in de geschiedenis.

Temüjin wordt Dzjengis Khan

Temüjin werd geboren op de Mongoolse steppe ten noorden van China. Britannica noemt 1162 als geboortejaar, maar er worden ook andere dateringen voorgesteld. Zijn vader werd vergiftigd toen hij een jongen was en de volgelingen van de familie lieten haar in de steek. In tientallen jaren van rooftochten, bondgenootschappen en verraad bracht hij de steppestammen onder zijn gezag. In 1206 riep een grote vergadering, de koeriltaj, hem uit tot Dzjengis Khan. Zijn naam wordt ook als Chinggis of Genghis geschreven. Hij organiseerde zijn leger in eenheden van tien, honderd, duizend en tienduizend. De grootste heette een tumen. Hij brak oude stamverbanden op, zodat soldaten trouw verschuldigd waren aan hun bevelhebbers en aan hem. Bevordering hing sterk af van trouw en bekwaamheid. Elke krijger was een bereden boogschutter met meerdere reservepaarden. Daardoor kon een Mongools leger snel grote afstanden afleggen en vijanden verrassen die dachten dat het nog ver weg was.

Veroveringen van China tot Europa

Dzjengis viel het Jinrijk in Noord-China aan en veroverde in 1215 de hoofdstad Zhongdu, het huidige Peking. Toen de sjah van Chorasmië, heerser over een grote staat in Centraal-Azië en Iran, een Mongoolse handelskaravaan en gezanten liet doden, vernietigde Dzjengis tussen 1219 en 1221 zijn rijk. Buchara en Samarkand vielen; sommige steden die weerstand boden werden weggevaagd. Dzjengis stierf op 18 augustus 1227 tijdens een veldtocht tegen het Tangoetische koninkrijk Xixia. Zijn zonen en kleinzonen gingen verder. Een Mongools leger veroverde Kyiv in 1240 en won in april 1241 twee veldslagen met twee dagen ertussen, bij Legnica in Polen en Mohi in Hongarije. Daarna keerde het leger om, mogelijk door het bericht dat grootkhan Ögedei in december 1241 was gestorven. In 1258 plunderde Hülegü, een kleinzoon van Dzjengis, Bagdad en liet de laatste Abbasidische kalief daar doden. In 1260 versloegen de Mammelukken van Egypte een Mongools leger bij Ain Jalut in Palestina: de eerste grote nederlaag van de Mongolen in het westen.

Koeblai Khan en de vier kanaten

In de jaren 1260 was het rijk uiteengevallen in vier kanaten: de Gouden Horde op de Russische steppe, het kanaat van Chagatai in Centraal-Azië, het Il-kanaat in Iran en het eigen rijk van de grootkhan in Mongolië en China. Koeblai, een andere kleinzoon van Dzjengis, nam in 1271 de Chinese dynastieke naam Yuan aan en bouwde op de plaats van Peking een nieuwe hoofdstad, Dadu. In 1279 voltooiden zijn legers de verovering van de Song-dynastie in Zuid-China. Daarmee kwam heel China voor het eerst in eeuwen onder één heerser. Twee invasies van Japan, in 1274 en 1281, mislukten. De tweede vloot verging in een tyfoon die de Japanners herinnerden als kamikaze, de goddelijke wind. Schepen en zeelieden voor beide vloten kwamen deels uit Korea onder de Goryeo-dynastie, dat zich na tientallen jaren verzet aan de Mongolen had onderworpen.

Poststations en vrijgeleiden

Mongoolse veroveringen konden verschrikkelijk verwoestend zijn. Maar zodra een gebied was veroverd, wilden de khans handel en belastingen. Ze onderhielden een netwerk van poststations, de jam, waar officiële ruiters paarden konden wisselen, eten en rusten. Zo reisden bevelen en nieuws veel sneller door het rijk dan voorheen. Reizigers in overheidsdienst droegen een paiza: een metalen plaat die plaatselijke ambtenaren opdroeg hen te bevoorraden. Het Metropolitan Museum bezit een ijzeren exemplaar met zilverinleg uit het einde van de 13e eeuw. Het opschrift staat in het Phags-pa-schrift, dat Koeblai had laten ontwerpen voor de talen van zijn rijk. Kooplieden, missionarissen en gezanten konden veiliger dan vroeger door Azië reizen. Latere historici noemen die situatie de Pax Mongolica, de Mongoolse vrede. De Venetiaan Marco Polo, die naar eigen zeggen ongeveer zeventien jaar voor Koeblai werkte, is de bekendste van deze reizigers. Over sommige van zijn beweringen bestaat nog discussie. Dezelfde wegen zouden later de pest helpen verspreiden (hoofdstuk 7).