De kruistochten

Kruisvaarders verloren Akko, hun laatste grote stad aan de kust van de Levant, in 1291: bijna twee eeuwen nadat paus Urbanus II in 1095 tot de Eerste Kruistocht had opgeroepen.

Een oproep in Clermont

In 1095 vroeg de Byzantijnse keizer Alexios I Komnenos paus Urbanus II om westerse soldaten tegen de Seltsjoekse Turken. Die hadden na Manzikert het grootste deel van Anatolië veroverd (hoofdstuk 2). Op 27 november 1095, aan het einde van een kerkvergadering in het Franse Clermont, preekte Urbanus voor een grote menigte op een veld buiten de stad. Er is geen tekst van de toespraak bewaard. We hebben verschillende versies van kroniekschrijvers, van wie sommigen aanwezig waren, die jaren later zijn opgeschreven en sterk verschillen. Allemaal zeggen ze dat hij westerse ridders opriep de oosterse christenen te helpen en Jeruzalem te bevrijden. Hij beloofde vergeving van zonden aan wie meeging. Mensen die de gelofte aflegden, naaiden een stoffen kruis op hun kleding. Het woord kruistocht kwam later in gebruik; het Engelse crusade is afgeleid van het Latijnse crux, kruis. Destijds sprak men meestal van een pelgrimstocht of een overtocht.

De Eerste Kruistocht en de kruisvaardersstaten

In 1096 vertrokken verschillende legers onder leiding van edelen. Voor hen uit trok een grote, slecht georganiseerde volkskruistocht, die in Anatolië werd vernietigd. Onderweg vermoordden groepen kruisvaarders Joodse gemeenschappen in Rijnlandse steden als Mainz en Worms. De hoofdlegers veroverden Nicea in 1097. Boudewijn van Boulogne splitste zich af en veroverde Edessa in 1098. De anderen namen datzelfde jaar na een lang beleg Antiochië in. Op 15 juli 1099 bestormden ze Jeruzalem en doodden een groot aantal islamitische en Joodse inwoners. Kroniekschrijvers van beide kanten beschreven het bloedbad. De overwinnaars stichtten vier kruisvaardersstaten: het graafschap Edessa, het vorstendom Antiochië, het graafschap Tripoli en het koninkrijk Jeruzalem. De islamitische wereld was verdeeld tussen rivaliserende Seltsjoekse vorsten en de Fatimidische kaliefen van Caïro. Dat helpt het succes van de kruisvaarders verklaren. Om de nieuwe staten te verdedigen ontstonden militaire orden van ridders die kloostergeloften aflegden, de tempeliers en de hospitaalridders. Zij bouwden kastelen zoals Krak des Chevaliers in Syrië.

Saladin en Richard

Edessa viel in 1144 in handen van Zengi, heerser van Mosul en Aleppo. De daaropvolgende Tweede Kruistocht liep in 1148 vast voor de muren van Damascus. Saladin, een Koerdische legeraanvoerder die sultan van Egypte en Syrië werd, verenigde vervolgens de gebieden rond de kruisvaardersstaten. Op 4 juli 1187 vernietigde hij bij Hattin, vlak bij het Meer van Galilea, het leger van het koninkrijk Jeruzalem. Britannica beschrijft hoe ongeveer 20 000 kruisvaarders over een hete, droge vlakte trokken, zonder water kwamen te zitten en vóór de slag een nacht zonder water doorbrachten. In oktober 1187 gaf Jeruzalem zich over aan Saladin. Veel christenen mochten zich vrijkopen. De Derde Kruistocht (1189 tot 1192), onder leiding van Richard I van Engeland en Filips II van Frankrijk, heroverde Akko in 1191, maar niet Jeruzalem. In 1192 sloten Richard en Saladin een wapenstilstand die christelijke pelgrims toegang gaf tot de heilige plaatsen.

Kruistochten met een andere bestemming

Latere kruistochten bereikten het Heilige Land vaak niet. De Vierde Kruistocht kon Venetië niet voor zijn vloot betalen, werd naar Constantinopel omgeleid en plunderde die christelijke stad in april 1204. Pausen riepen ook op tot kruistochten tegen moslims in Spanje, heidenen rond de Oostzee en christenen die ze als ketters beschouwden in Zuid-Frankrijk, zoals bij de Albigenzische Kruistocht vanaf 1209. Intussen krompen de kruisvaardersstaten. De Mammelukse sultans van Egypte veroverden Antiochië in 1268 en Tripoli in 1289; Akko viel in 1291. Door de kruistochten raakten Italiaanse kooplieden sterker betrokken bij de handel met het oostelijke Middellandse Zeegebied. Maar ze lieten ook een lange herinnering na aan geweld tegen moslims, oosterse christenen en Joden.