Het einde van de middeleeuwen

In maart 1455 schreef een toekomstige paus dat hij op de jaarmarkt van Frankfurt bladzijden van een nieuwe Bijbel uit Mainz had gezien, zo helder gedrukt dat je ze zonder bril kon lezen.

Waar trek je de grens?

Er is geen vast jaartal waarop de middeleeuwen eindigden. Schoolboeken kiezen 1453, toen Constantinopel in Ottomaanse handen viel; 1492, toen het laatste islamitische koninkrijk in Spanje zich overgaf en Columbus de Atlantische Oceaan overstak; of 1517, toen Maarten Luthers protest de Reformatie inluidde. Elke keuze zegt iets over wat de schrijver het belangrijkst vindt. Historici uit de 19e eeuw als Jules Michelet en Jacob Burckhardt maakten het woord renaissance, wedergeboorte, populair voor de kunst en wetenschap van het 15e-eeuwse Italië. De middeleeuwen werden daarmee het tijdperk ervoor. Duidelijk is dat tussen ongeveer 1350 en 1500 verschillende oude structuren tegelijk afbrokkelden: de macht van ridders op het slagveld, het gezag van één kerk, de laatste resten van het Romeinse Rijk in het oosten en het langzame, dure overschrijven van boeken met de hand.

De Honderdjarige Oorlog

Van 1337 tot 1453 voerden de koningen van Engeland en Frankrijk een lange reeks oorlogen, met wapenstilstanden ertussen, over Engelse gebieden in Frankrijk en de aanspraak van de Engelse koning op de Franse troon. Engelse handboogschutters hielpen grote overwinningen behalen bij Crécy in 1346, Poitiers in 1356 en Azincourt op 25 oktober 1415. In de jaren 1420 hadden de Engelsen en hun Bourgondische bondgenoten Parijs en een groot deel van het noorden in handen. In 1429 overtuigde Jeanne d'Arc, een boerenmeisje uit Domrémy dat naar eigen zeggen stemmen van heiligen hoorde, de Franse troonopvolger Karel ervan haar mee te sturen met het leger dat Orléans moest ontzetten. Het beleg werd in mei 1429 opgeheven en in juli werd Karel in Reims gekroond als Karel VII. Jeanne werd het volgende jaar gevangengenomen, berecht door een Engelsgezinde kerkelijke rechtbank en op 30 mei 1431 in Rouen verbrand. Een later kerkelijk onderzoek vernietigde het vonnis in 1456. In de volgende twintig jaar verdreven de Fransen, met steeds doeltreffender kanonnen, de Engelsen uit alle gebieden behalve Calais. Dat was in 1453 bereikt.

Een verdeelde kerk

Ook het pausdom verloor gezag. Vanaf 1309 woonden de pausen in Avignon in Zuid-Frankrijk in plaats van in Rome. Na hun terugkeer leidde een omstreden verkiezing in 1378 tot twee rivaliserende pausen, één in Rome en één in Avignon, elk gesteund door andere koninkrijken. Nadat een concilie in Pisa in 1409 de zaak had geprobeerd op te lossen, waren het er korte tijd drie. Het Concilie van Konstanz beëindigde dit Westerse Schisma in 1417 door één paus te kiezen, Martinus V. Datzelfde concilie liet de Tsjechische hervormer Jan Hus in 1415 verbranden, hoewel hem een vrijgeleide was beloofd. Zijn volgelingen in Bohemen sloegen daarna verschillende kruistochten tegen hen af.

Kanonnen bij Constantinopel

Aan het begin van de 15e eeuw (jaren 1400) hadden de Ottomaanse Turken de restanten van Byzantium omsingeld. In april 1453 belegerde sultan Mehmet II Constantinopel met een groot leger en enorme bronzen kanonnen, deels gegoten door een ingenieur, Orban. De landmuren die duizend jaar hadden standgehouden (hoofdstuk 2) werden zeven weken beschoten. Op 29 mei 1453 viel de stad; de laatste keizer, Constantijn XI, sneuvelde. Mehmet maakte de stad tot zijn hoofdstad en de Hagia Sophia werd een moskee. Griekse geleerden, van wie sommigen al naar Italië waren verhuisd, en Griekse handschriften die naar het westen werden gebracht, voedden de groeiende belangstelling voor het Oudgrieks onder Italiaanse humanisten.

Boekdrukkunst en nieuwe horizonten

Rond 1450 bracht Johannes Gutenberg in Mainz verschillende technieken samen: metalen letters gegoten in een handgietvorm, inkt op oliebasis die aan metaal hechtte en een schroefpers. Zijn Latijnse Bijbel, voor het grootste deel gezet in 42 regels per pagina, werd uiterlijk in 1455 getoond. De brief die hem beschrijft, noemt zowel 158 als 180 als het aantal exemplaren. Er zijn 49 exemplaren geheel of voor een aanzienlijk deel bewaard. Drukken maakte boeken goedkoper en elke afdruk van een tekst gelijk, zodat fouten één keer konden worden verbeterd en daarna wegbleven. Binnen enkele tientallen jaren stonden er persen in de meeste grote West-Europese steden. In januari 1492 gaf Granada, het laatste islamitische koninkrijk in Spanje, zich over aan Ferdinand en Isabella. In oktober van datzelfde jaar bereikte Columbus, die in hun opdracht voer, het Caribisch gebied. Europeanen die over die reis lazen, deden dat meestal op gedrukte bladzijden.