De vier tonen en de neutrale toon

Zeg ma met een vlakke, stijgende, dalend-stijgende of dalende toonhoogte en je krijgt vier verschillende woorden: moeder, hennep, paard en uitschelden.

In het Engels verandert toonhoogte de stemming van een zin. Een stijgend yes? is een vraag en een dalend yes. een antwoord, maar het woord blijft gelijk. In het Mandarijn hoort de toonhoogte van elke lettergreep bij het woord zelf. Het officiële pinyinsysteem uit 1958 geeft een beroemd voorbeeld: 妈 mā (moeder), 麻 má (hennep), 马 mǎ (paard) en 骂 mà (uitschelden) hebben dezelfde letters en verschillen alleen in toonhoogte. Een vijfde lettergreep, 吗 ma, maakt een zin tot een ja-neevraag en heeft geen eigen toon. Een verkeerde toon is als een verkeerde klinker in het Engels: mensen raden je bedoeling misschien uit de context, maar je hebt een ander woord gezegd.

Een toonhoogteschaal met vijf stappen

In 1930 tekende taalkundige Chao Yuen Ren een toonmeetlat die docenten nog gebruiken. Verdeel je comfortabele spreekbereik in vijf stappen, met 1 onderaan en 5 bovenaan, en schrijf elke toon als de stappen waarlangs hij gaat. De eerste toon is 55: hij begint hoog en blijft hoog. De tweede is 35: hij begint in het midden en stijgt naar boven. De derde is 214: hij begint laag, zakt tot onderaan en stijgt weer. De vierde is 51: hij begint bovenaan en daalt tot onderaan. De getallen zijn relatief. Een kind en een man met diepe stem gebruiken andere toonhoogtes voor dezelfde tonen. Wat telt is de vorm binnen je eigen stem.

Elke toon horen

Engelstaligen laten de eerste toon het vaakst zakken, omdat een lange vlakke toon in het Engels vreemd klinkt. Zet hem iets hoger dan je gewone stem en houd hem gelijk, alsof je één noot zingt. De tweede toon stijgt zoals de Engelse vraag what? Veel leerders beginnen te laag, dus begin midden in je stembereik. De vierde daalt snel, zoals een beslist No! of Stop! tegen een hond. Hij is kort en afgemeten vergeleken met de andere.

De derde toon vraagt de meeste aandacht. Los uitgesproken, zoals in een woordenboekopname, daalt hij en stijgt weer. In doorlopende spraak gebruiken sprekers echter vaak alleen het lage deel, zonder stijging, vooral als er nog een lettergreep volgt. Richt je dus eerst op laag. Laat je stem bijna kraken en voeg de stijging alleen toe aan het einde van een woordgroep. Hoofdstuk 5 legt uit wat er gebeurt bij twee derde tonen na elkaar.

De neutrale toon

Sommige lettergrepen hebben geen eigen toon. Ze zijn kort en licht en hun toonhoogte hangt af van de voorgaande lettergreep: na een eerste toon liggen ze iets lager en na een derde klinken ze vaak iets hoger. Het pinyinsysteem markeert ze niet, dus ma zonder teken is neutraal. Je vindt de neutrale toon in vraagwoordjes zoals 吗 ma, in de tweede helft van veel familiewoorden zoals 妈妈 māma (mama) en 爸爸 bàba (papa) en in grammaticale woorden zoals 的 de. In het Chinees heet hij ook wel de lichte toon, 轻声 qīngshēng.