Consonantie en dissonantie

Een reine kwint heeft een frequentieverhouding van 3:2. Op een piano is hij ongeveer 2 cent smaller gestemd.

Stabiel en onrustig

Speel C en G tegelijk en daarna C en D tegelijk. Het eerste paar klinkt rustig; het tweede lijkt te wringen en verder te willen. Musici noemen de stabiele soort consonant en de onrustige soort dissonant. Open Music Theory beschrijft consonante intervallen als intervallen die niet lijken te hoeven oplossen, en dissonante als intervallen die dat wel lijken te willen. Dissonantie is geen fout. Het is de spanning die muziek in beweging brengt. Veel van het plezier in een stuk komt doordat spanning in rust oplost.

De traditionele indeling

In de gangbare klassieke traditie die in de meeste theorielessen wordt onderwezen, vallen harmonische intervallen in drie groepen. De volkomen consonanten zijn de prime, het octaaf en de reine kwint. De onvolkomen consonanten zijn grote en kleine tertsen en sexten. De dissonanten zijn secunden, septiemen, alle overmatige of verminderde intervallen inclusief de tritonus en, wanneer hij tegen de laagste noot klinkt, de reine kwart. Dat laatste verrast mensen, want de kwart klinkt vrij soepel. De behandeling ervan komt uit de contrapuntregels. Open Music Theory benadrukt dat deze categorieën per periode en plaats verschillen.

Eenvoudige verhoudingen

Waarom mengen sommige paren beter? Een heel oude verklaring wijst op frequentieverhoudingen. Een octaaf is 2:1, een kwint 3:2, een kwart 4:3 en een grote terts 5:4. Hoe eenvoudiger de verhouding, hoe vaker de twee golven samenvallen en hoe vloeiender het resultaat doorgaans klinkt. De overlevering schrijft deze ontdekking aan Pythagoras toe. Historici wijzen er echter op dat stemmen met zuivere kwinten ouder is en dat het verhaal over hem grotendeels legendarisch is. Hoe dan ook vormt het verband tussen eenvoudige verhoudingen en consonantie al meer dan tweeduizend jaar een uitgangspunt voor theoretici.

Moderne piano's hebben een gelijkzwevende stemming, waarbij elke halve toon even groot is: 100 cent, met 1200 cent per octaaf. Daardoor is elke toonsoort even bruikbaar, tegen een kleine prijs. Een zuivere kwint van 3:2 is ongeveer 702 cent, terwijl de pianokwint precies 700 is, ongeveer 2 cent smaller. Vrijwel niemand merkt dat op. Een zuivere grote terts van 5:4 is ongeveer 386 cent, terwijl die op de piano 400 is, ongeveer 14 cent wijder. Geoefende oren kunnen dat als een lichte zweving horen.

Je kunt spanning en ontspanning op het toetsenbord horen. Speel B en F samen, een tritonus, en laat beide noten elk een halve toon naar binnen bewegen: B stijgt naar C en F daalt naar E. De onrustige tritonus sluit zich tot de grote terts C naar E. Dat is een van de meest voorkomende oplossingen in de westerse harmonieleer, aan het einde van talloze hymnen en klassieke stukken. Probeer het langzaam en luister naar het moment waarop de klank tot rust komt.