De twaalf Olympische goden

De Grieken spraken steeds van twaalf grote goden, maar geen antieke schrijver gaf een algemeen aanvaarde lijst.

Goden op een berg

De Olympus bestaat echt: de hoogste berg van Griekenland, in het noorden, iets meer dan 2900 meter hoog. De top ligt vaak in wolken. Griekse dichters plaatsten er het paleis van de goden, boven het weer en buiten menselijk bereik. De goden die op de Olympus woonden, heten Olympiërs. In Homerus' Ilias eten ze ambrozijn, drinken nectar, ruziën aan tafel en kiezen partij in een menselijke oorlog. Ze zijn machtig en sterven niet, maar gedragen zich als een grote, lastige familie.

Griekse godsdienst had geen heilig boek en geen kerk die vastlegde wat mensen moesten geloven. Verhalen verschilden per stad en per dichter. De oudste lange bronnen zijn de gedichten van Homerus, meestal uit de 8e eeuw v.Chr., en die van Hesiodus, volgens veel onderzoekers kort na 700 v.Chr. Latere schrijvers, schilders en pottenbakkers maakten eigen versies. Staat er in deze cursus ‘de mythe zegt’, dan gaat het om een bepaald gedicht of een bepaalde schrijver, en die bron wordt genoemd.

Wie telt als Olympiër?

Elf namen komen op bijna elke lijst voor. Zeus heerst over de hemel en werpt de bliksemschicht. Hera, zijn vrouw en zus, waakt over het huwelijk. Poseidon heerst over de zee en veroorzaakt aardbevingen. Demeter laat het graan groeien. Athene is de godin van de wijsheid, van ambachten zoals weven en van oorlog die met vaardigheid wordt gevoerd. Apollo is de god van muziek, genezing en voorspelling. Zijn tweelingzus Artemis is de godin van de jacht en van wilde dieren. Ares is de god van oorlog op zijn gewelddadigst. Aphrodite is de godin van liefde en verlangen. Hephaistos is de smid die in zijn smidse metaal bewerkt. Hermes is de boodschapper van de goden en de beschermheer van reizigers, handelaren en dieven.

Over de twaalfde plaats verschillen de bronnen. De meeste moderne lijsten voegen Dionysos toe, de god van wijn en theater. Andere voegen Hestia toe, de godin van het haardvuur in het hart van elk huis. Het Theoi Project merkt op dat Hestia soms tot de Twaalf werd gerekend. Een antieke lijst, bewaard in een aantekening bij de dichter Apollonios van Rhodos, noemt zowel Hestia als Hades en laat Ares en Dionysos helemaal weg. Hades, de broer van Zeus die over de doden heerst, ontbreekt meestal omdat hij onder de aarde woont en niet op de Olympus.

Een altaar voor de Twaalf

De Twaalf Goden werden gezamenlijk vereerd. In 522 of 521 v.Chr. richtte Peisistratos de Jongere, kleinzoon van de heerser Peisistratos, in Athene het Altaar van de Twaalf Goden op, op de agora, het openbare plein. Het altaar gold als middelpunt van de stad: een inscriptie gaf de afstand van de haven tot het altaar, en Herodotus mat een route in Egypte door die te vergelijken met de weg van dit altaar naar Olympia. Het grootste deel van het altaar ligt nu onder de spoorlijn Athene-Piraeus.

Griekse en Romeinse namen

De Romeinen koppelden hun eigen goden aan de Griekse, waardoor veel Engelse boeken Romeinse namen gebruiken. Zeus werd Jupiter, Hera Juno, Poseidon Neptunus, Demeter Ceres, Athene Minerva, Artemis Diana, Ares Mars, Aphrodite Venus, Hephaistos Vulcanus, Hermes Mercurius, Dionysos Bacchus en Hestia Vesta. Apollo behield zijn naam. De koppeling klopte nooit helemaal, want de Romeinse goden hadden hun eigen, oudere culten, maar ze verklaart wel waarom de planeten Romeinse namen dragen, zoals Mars, Venus en Jupiter.