De wetten van Hammurabi

De Hammurabisteen in het Louvre is een meer dan 2.25 meter hoge steen van zwart basalt met 282 rechtsregels.

Een steen in het Louvre

In het Louvre in Parijs staat een blok zwart basalt van meer dan 2.25 meter hoog. Bovenaan toont een gebeeldhouwd tafereel koning Hammurabi van Babylon tegenover de zittende zonnegod Sjamasj, de god van de rechtspraak. Daaronder en rondom staan in kolommen spijkerschrift 282 rechtsregels in het Akkadisch. Het Louvre dateert de tekst op ongeveer 1750 v.Chr., tegen het einde van Hammurabi's regering. Tegen die tijd had hij vanuit zijn stad Babylon een groot deel van Mesopotamië veroverd.

Hammurabi's regering wordt meestal gedateerd op 1792 tot 1750 v.Chr. Die jaartallen volgen de ‘middenchronologie’, het stelsel dat de meeste schoolboeken gebruiken. Andere stelsels wijken tientallen jaren af, zodat je ook 1848 tot 1806 v.Chr. of 1728 tot 1686 v.Chr. kunt tegenkomen. De onderlinge volgorde van gebeurtenissen staat vast; alleen de precieze jaartallen verschuiven.

Als ..., dan ...

Het Louvre benadrukt dat dit geen wetboek in moderne zin is, maar een verzameling casuïstische rechtsregels: oordelen gerangschikt naar onderwerp, zoals gezin, bezit, handel en arbeid. Elke regel heeft dezelfde vorm. Het eerste deel begint met ‘als’ en beschrijft een situatie in detail; het tweede geeft de oplossing of straf. De allereerste wet zegt dat als een man een ander van moord beschuldigt en dat niet kan bewijzen, de aanklager ter dood moet worden gebracht. Andere regels bepalen de lonen van landarbeiders, de huur van ossen, de vergoedingen en straffen voor chirurgen en wat er gebeurt als een schuldenaar niet kan betalen.

Wet 196 is de bekende: als een man het oog van een andere man uitsteekt, moet zijn eigen oog worden uitgestoken. Maar de volgende regels laten de uitkomst afhangen van de sociale stand. Volgens wet 198 betaalt hij voor het oog van een gewone burger één mina zilver (ongeveer een halve kilogram). Volgens wet 199 betaalt hij voor het oog van een slaaf de helft van de waarde van die slaaf. ‘Oog om oog’ gold tussen gelijken. De samenleving kende drie hoofdgroepen: de vrije elite, gewone burgers en slaven. De wet behandelde hen verschillend.

Ook bouwers waren verantwoordelijk voor hun werk. Wet 229 zegt dat als een bouwer een huis bouwt dat niet stevig genoeg is, en het huis instort en de eigenaar doodt, de bouwer ter dood moet worden gebracht.

Ouder dan Hammurabi

Hammurabi's verzameling is niet de oudste. De wetten van Oer-Nammoe, rond 2100 v.Chr. in het Soemerisch geschreven, vormen het oudste bekende bewaard gebleven wetboek en zijn ongeveer 350 jaar ouder. Ook de wetten van Lipit-Isjtar en van de stad Esjnoenna dateren van vóór Hammurabi. Zijn stele valt op door de lengte, de goede staat en de openbare opstelling. In de proloog zegt Hammurabi dat de goden hem hebben geroepen om het recht zichtbaar te maken in het land, de slechten te vernietigen en te voorkomen dat de sterken de zwakken onderdrukken. Schrijvers bleven de tekst meer dan duizend jaar op scholen overschrijven.