Het wiel en de bronstijd

Het oudste houten wiel dat tot nu toe is gevonden, ongeveer 5200 jaar oud, kwam in 2002 uit een moeras in Slovenië.

Het wiel kwam laat

Het klinkt misschien onlogisch, maar landbouw, steden en zelfs tempels bestonden al vóór voertuigen op wielen. Draaischijven voor pottenbakkers waren al een oude techniek toen karren en wagens verschenen, rond het midden van het 4e millennium v.Chr., vrijwel gelijktijdig in een groot gebied van Mesopotamië tot Midden- en Noord-Europa. De vroegste goed gedateerde afbeelding van een wagen, met vier wielen en twee assen, is gekrast op een aardewerken pot uit Bronocice in Polen, van rond 3500 v.Chr. Duidelijke afbeeldingen van voertuigen op wielen verschijnen in Mesopotamië pas later.

Het oudste houten wiel

In 2002 vonden archeologen in de moerassen van Ljubljana, ongeveer 20 kilometer ten zuiden van de Sloveense hoofdstad, een houten wiel met zijn as. Koolstofdatering gaf een ouderdom van ongeveer 5100 tot 5350 jaar, ruwweg 3350 tot 3100 v.Chr. Daarmee is het het oudste houten wiel dat tot nu toe is ontdekt. Het heeft een doorsnede van ongeveer 70 centimeter en bestaat uit twee aan elkaar bevestigde essenhouten planken; de as is van eikenhout. De as heeft een vierkant uiteinde dat in een vierkant gat in het wiel paste. Wiel en as draaiden dus samen, zoals de wielen van een speelgoedtrein.

Waarom een wiel helpt

Als je een zware last sleept, schuift de hele last met veel wrijving over de grond. Een wiel vervangt dat schuiven door rollen op de plek waar het de grond raakt. De resterende wrijving zit alleen bij de as, een klein oppervlak dat je kunt invetten. Vroege massieve wielen van planken waren zwaar en de eerste wagens werden langzaam door ossen getrokken. Het spaakwiel, licht genoeg voor snelle tweewielige strijdwagens met paarden, kwam later. De oudste bekende strijdwagens komen uit graven van de Sintasjtacultuur in de zuidelijke Oeral, gedateerd op ongeveer 1950 tot 1880 v.Chr.

Op de Standaard van Oer, gemaakt rond 2550 v.Chr., tonen rijen inlegwerk van schelp en steen vierwielige gevechtswagens met massieve wielen, elk getrokken door een span ezelachtige dieren.

Eerst koper, daarna brons

Mensen hamerden eerst klompen natuurlijk koper in vorm en leerden later koper uit erts te smelten. Zuiver koper is zacht. Door wat arseen of, beter nog, tin toe te voegen, ontstaat een harder metaal dat ook gemakkelijker te gieten is: brons. Brons smelt bij ongeveer 950 °C, terwijl zuiver koper bij ongeveer 1085 °C smelt. Aan het einde van het 3e millennium v.Chr. werd tin het belangrijkste toegevoegde metaal. Het was veiliger dan arseen en gemakkelijker te doseren. Een goede verhouding is ongeveer tien delen koper op één deel tin.

Tin was zeldzaam

Kopererts komt vrij veel voor; tinerts niet. Mesopotamië en Egypte hadden van beide weinig, dus voor brons waren lange handelsroutes over land en zee nodig. Het scheepswrak van Uluburun, in 1982 door een sponsduiker ontdekt voor de Turkse zuidkust en gedateerd op ongeveer 1320 v.Chr., vervoerde ongeveer tien ton koperbaren en één ton tinbaren. Dat is genoeg voor ongeveer elf ton brons in een verhouding van tien op één. Het schip bevatte ook glasbaren, olifantenivoor en een gouden scarabee met de naam van de Egyptische koningin Nefertiti.

Steen, brons, ijzer

Aan het begin van de 19e eeuw ordende de Deense museumconservator Christian Jürgensen Thomsen zijn collecties in voorwerpen van steen, brons en ijzer. Dit ‘drieperiodensysteem’ wordt nog steeds gebruikt. In het Nabije Oosten wordt de bronstijd meestal gedateerd op ongeveer 3300 tot 1200 v.Chr. Andere gebieden begonnen later: het bronsgieten bereikte het dal van de Gele Rivier met Erlitou en de Shang, en Noord-Europa nog later. Rond 1200 v.Chr. vielen veel paleisstaten in het oostelijke Middellandse Zeegebied. In de eeuwen daarna verving ijzer, waarvan het erts veel algemener voorkomt dan tin, geleidelijk het brons voor gereedschap en wapens.