Hoe het schrift ontstond

De oudste teksten die we hebben, zijn vooral ontvangstbewijzen: gerst, bier en schapen, ongeveer 5300 jaar geleden op klei geteld in Oeroek.

Vóór het schrift: telstenen en zegels

Mensen telden al lang voordat ze schreven. In het Nabije Oosten stonden kleine kleifiguurtjes van verschillende vormen voor goederen. Rolzegels werden over natte klei gerold om te garanderen dat een kruik of deur niet was geopend. Het Met beschrijft de uitvinding van het schrift, rond 3300 v.Chr., als een volgende stap in dit administratieve gereedschap van de eerste steden. Schrijvers in Oeroek begonnen met een puntig werktuig tekens op vochtige kleitabletten te tekenen: een teken voor gerst, een teken voor een schaap en ingedrukte tekens voor getallen. Dit vroegste stadium heet proto-spijkerschrift.

Van afbeeldingen naar wiggen

In de loop van enkele eeuwen werden de afbeeldingen eenvoudiger. Schrijvers tekenden ze niet langer, maar drukten ze in de klei met het afgesneden uiteinde van een rietstengel. De tekens waren wigvormig: vandaar de naam ‘spijkerschrift’, in het Engels cuneiform, naar het Latijnse cuneus (wig). Tekens gingen ook klanken en lettergrepen weergeven. Zo konden schrijvers namen, werkwoorden en hele zinnen vastleggen in plaats van alleen lijsten. Volgens het British Museum werd spijkerschrift meer dan 3000 jaar gebruikt, voor het Soemerisch, Akkadisch, Hettitisch en andere talen, tot in de 1e eeuw n.Chr.

Minstens vier uitvindingen

Volgens het British Museum is het schrift op minstens vier plaatsen onafhankelijk uitgevonden: Mesopotamië, Egypte, China en Meso-Amerika. Daarvan zijn het Egyptische en Soemerische schrift de oudste bekende, vanaf ongeveer 3300 tot 3250 v.Chr. Kleine labels van bot en ivoor uit graf U-j in Abydos, gedateerd op ongeveer 3300 tot 3200 v.Chr., dragen enkele van de vroegste Egyptische tekens. Of Egypte het idee van schrift uit Mesopotamië overnam of er zelfstandig op kwam, is nog omstreden. Chinees schrift op orakelbeenderen dateert van ongeveer 1250 v.Chr. In Meso-Amerika verschijnt schrift in het 1e millennium v.Chr.

Drie manieren waarop een teken kan werken

Schriftstelsels gebruiken tekens op drie basismanieren. Een logogram staat voor een heel woord: een zonnetekening kan bijvoorbeeld ‘zon’ of ‘dag’ betekenen. Een lettergreepteken staat voor een klankgroep zoals ‘ba’ of ‘ku’. Een alfabet gebruikt één letter voor één klank. De meeste vroege stelsels combineerden woordtekens met klanktekens. Dat geldt voor spijkerschrift, Egyptische hiërogliefen en Chinese karakters. Dankzij die combinatie kan een schrijver een naam of een vreemd woord schrijven waarvoor geen eigen afbeelding bestaat.

Het alfabet

In de eerste helft van het 2e millennium v.Chr. ontstond in de Sinaï en de Levant een schrift met maar enkele tientallen tekens. De Proto-Sinaïtische inscripties, vaak rond 1700 v.Chr. gedateerd (schattingen lopen van ongeveer 1850 tot 1550 v.Chr.), ontleenden de vormen van enkele Egyptische hiërogliefen om een Semitische taal te schrijven, met één klank per teken. De Fenicische versie, met 22 medeklinkerletters, wordt gewoonlijk vanaf ongeveer 1050 v.Chr. gedateerd en werd door handelaren rond de Middellandse Zee verspreid. De Grieken voegden rond 800 v.Chr. klinkers toe. Uit het Griekse alfabet ontstonden het Etruskische en het Latijnse alfabet.

Vergeten schriften weer lezen

Schriften kunnen worden vergeten en herontdekt. Champollion ontcijferde in 1822 de Egyptische hiërogliefen met hulp van de Steen van Rosetta. Het spijkerschrift werd halverwege de 19e eeuw ontcijferd, mede dankzij de drietalige inscriptie van de Perzische koning Darius I, uitgehakt in een rotswand bij Behistun in Iran. Lineair B werd in 1952 ontcijferd. Het Indusschrift en Lineair A zijn nog steeds onleesbaar. Voor elke geslaagde ontcijfering was hetzelfde nodig: voldoende tekst, een vermoeden over de taal en vaak een tweetalige inscriptie.