Griekse stadstaten: een eerste kennismaking

Het eerste vaste jaartal in de Griekse geschiedenis is 776 v.Chr., meer dan drie eeuwen later berekend aan de hand van een lijst met winnaars van de olympische sprint.

Paleizen vóór steden

De Griekse geschiedenis begon niet in Athene. In de bronstijd bestond op Kreta de Minoïsche beschaving, door archeoloog Arthur Evans genoemd naar de legendarische koning Minos. Het grootste paleis stond in Knossos. Op het vasteland bouwden de Myceners versterkte paleizen in Mycene, Pylos en elders. Paleisschrijvers hielden hun administratie bij op kleitabletten in een schrift dat nu Lineair B heet. Die tabletten waren nooit bedoeld om lang mee te gaan. Ze bleven bewaard doordat de branden die de paleizen verwoestten, ze hard bakten: in Knossos mogelijk rond 1400 v.Chr., in Pylos rond 1200 v.Chr.

Ineenstorting en een stille periode

Rond 1200 v.Chr. werden de Myceense paleizen verwoest, als onderdeel van een grotere crisis in het oostelijke Middellandse Zeegebied die historici de ineenstorting van de late bronstijd noemen. Het schrift verdween uit Griekenland. De volgende eeuwen, ongeveer 1200 tot 800 v.Chr., werden vroeger de Griekse donkere eeuwen genoemd, omdat er zo weinig bronnen bewaard zijn gebleven. Opgravingen hebben inmiddels laten zien dat sommige gemeenschappen bedrijvig bleven en contacten onderhielden.

De polis

In de 8e eeuw v.Chr. was een nieuw soort gemeenschap ontstaan: de polis, meestal vertaald als ‘stadstaat’. Een polis bestond uit een stad en de omliggende landbouwgrond, bestuurd door eigen burgers of heersers, met eigen wetten, een eigen leger en eigen goden, en later eigen munten. De bergen en vele eilanden van Griekenland verdelen het land in kleine gebieden. Dat helpt verklaren waarom er honderden afzonderlijke stadstaten ontstonden in plaats van één koninkrijk. Athene, Sparta, Korinthe, Thebe en Milete behoorden tot de bekendste. Veel steden stichtten kolonies, van de Zwarte Zee tot Zuid-Italië en Sicilië.

Een nieuw alfabet

Aan het einde van de 9e of het begin van de 8e eeuw v.Chr., gewoonlijk rond 800 v.Chr. gedateerd, pasten de Grieken het Fenicische alfabet aan. Dat telde 22 letters, allemaal voor medeklinkers. Ze gebruikten er vijf als klinkers: alfa, epsilon, jota, omikron en ypsilon. Daarmee werd het Grieks het eerste alfabet in strikte zin, met letters voor zowel medeklinkers als klinkers. De oudste Griekse inscripties van enige omvang, zoals een regel die op een wijnkan uit Athene is gekrast, dateren van ongeveer 740 tot 725 v.Chr. Dit alfabet kwam later via de Etrusken in Rome terecht en via het Latijn in het Engels.

776 v.Chr.

Grieken telden de tijd in olympiaden: perioden van vier jaar vanaf de eerste Olympische Spelen, traditioneel gedateerd op 776 v.Chr. Britannica vermeldt dat deze datering in de 5e eeuw v.Chr. werd berekend door Hippias van Elis, de streek waarin Olympia ligt. Archeologische vondsten suggereren dat de spelen iets later, rond 700 v.Chr., een groot evenement werden. Aanvankelijk was er maar één wedstrijd: een sprint die stadion heette. De spelen brachten Grieken samen die anders vaak tegen elkaar vochten. De democratie in Athene, de Perzische Oorlogen en Alexander de Grote komen aan bod in de cursus Griekenland en Rome.