Mesopotamië: de eerste steden

Je klok telt nog steeds in zestigtallen, omdat schrijvers in Zuid-Irak dat meer dan 4000 jaar geleden ook al deden.

Het land tussen de rivieren

Mesopotamië is een Grieks woord dat ‘tussen de rivieren’ betekent. De twee rivieren zijn de Tigris en de Eufraat. Beide ontspringen in de bergen van Oost-Turkije en komen samen voordat ze de Perzische Golf bereiken. Op de zuidelijke vlakte valt heel weinig regen. Er is wel vlak land, rivierwater en fijn slib. Toen boeren leerden kanalen te graven om water naar hun akkers te leiden, kon de vlakte veel meer mensen voeden dan een dorp dat op regen moest wachten. Het grootste deel van dit hoofdstuk speelt zich af in het uiterste zuiden, in de streek die Soemer heet.

De landbouw is niet op deze vlakte begonnen. De eerste boerendorpen ontstonden eerder in de heuvels ten noorden en westen ervan, in de boog die archeologen de Vruchtbare Halvemaan noemen. In het zuiden gebeurde iets nieuws: dorpen groeiden uit tot stadjes en vervolgens tot steden met tempels, ambtenaren, werkplaatsen en muren.

Oeroek, de eerste stad

Het Metropolitan Museum of Art noemt Oeroek ‘de eerste stad’ in de wereldgeschiedenis. Aan het einde van het vierde millennium v.Chr. was het de grootste nederzetting in Zuid-Mesopotamië. De tempeldomeinen verzamelden gerst, wol en vee en deelden rantsoenen uit aan arbeiders. Om dat allemaal bij te houden, ontwikkelden schrijvers rond 3300 v.Chr. het eerste schrift op kleitabletten. In Oeroek werden ook de eerste grote gebeeldhouwde beelden gemaakt en enkele van de vroegste metalen voorwerpen die met de verlorenwasmethode werden gegoten.

Stadstaten en het eerste rijk

Soemer was in de eerste eeuwen geen eenheid. Oer, Oeroek, Lagasj, Oemma en andere steden hadden elk hun eigen heerser en beschermgod. Ze vochten vaak om water en akkers. Rond 2350 v.Chr. veroverde Sargon van Akkad de Soemerische steden en de gebieden in het noorden. Zo ontstond wat veel historici het eerste rijk noemen. Het Met dateert de Akkadische periode op ongeveer 2350 tot 2150 v.Chr. Veel boeken noemen 2334 v.Chr. als begin van Sargons regering, maar dat jaartal hangt af van de gevolgde chronologie. Wetenschappers verschillen hierover nog steeds enkele tientallen jaren van mening.

Oer en zijn ziggoerat

In de jaren 1920 groef de Britse archeoloog Leonard Woolley in Oer voor het British Museum en het University of Pennsylvania Museum. Op de koninklijke begraafplaats, van rond 2600 v.Chr., vond hij gouden hoofdtooien, lieren en de versierde houten kist die nu de Standaard van Oer heet. Enkele eeuwen later, rond 2100 v.Chr., bouwde koning Oer-Nammoe de grote ziggoerat van Oer: een getrapte toren van leemsteen met bovenop een tempel. De onderste verdiepingen staan nog steeds in de woestijn van Zuid-Irak.

Tellen in zestigtallen

Soemerische schrijvers telden in een stelsel met grondtal 60. Je gebruikt het nog elke dag: een uur heeft 60 minuten, een minuut heeft 60 seconden en een cirkel heeft 360 graden. Zestig is een handig grondtal, omdat het deelbaar is door veel getallen (2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 en 30). Daardoor kun je graan of zilver gemakkelijk verdelen.

Hoe weten we dit?

Onze kennis komt vooral uit drie soorten bronnen: gebouwen en graven die archeologen hebben gevonden, honderdduizenden kleitabletten en voorwerpen die nu in musea liggen, zoals het British Museum, het Louvre en het Irakmuseum in Bagdad. Klei doorstaat vuur beter dan papyrus of hout. Daardoor zijn uit Mesopotamië meer alledaagse documenten bewaard gebleven, zoals ontvangstbewijzen, brieven en schooloefeningen, dan uit veel latere beschavingen. Dateringen van vóór ongeveer 1500 v.Chr. krijgen de aanduiding ‘ca.’ (circa, ongeveer), omdat ze zijn gereconstrueerd uit koningslijsten en astronomische gegevens. Er zijn meerdere stelsels in gebruik: de hoge, midden- en lage chronologie.