De werken van Herakles

Het orakel van Delphi gaf Herakles eerst tien werken; hij deed er twaalf omdat twee niet meetelden.

De zoon die Hera haatte

Herakles, door de Romeinen Hercules genoemd, was de zoon van Zeus en een sterfelijke vrouw, Alkmene uit Thebe. Zijn naam betekent ongeveer ‘roem van Hera’. Dat is vreemd, want Hera haatte hem vanaf zijn geboorte als levend bewijs van de ontrouw van haar man. In een bekend verhaal stuurde ze twee slangen naar zijn wieg. De baby Herakles wurgde ze met zijn handen. Als volwassene was hij de sterkste held, maar ook de meest gekwelde. Hera maakte hem waanzinnig, waarop hij zijn eigen kinderen doodde. Om van die misdaad gereinigd te worden, ging hij naar Apollo's orakel in Delphi.

De uitvoerigste opsomming van wat volgde, staat in Apollodoros' Bibliotheek. Dat mythologische handboek wordt meestal in de 1e of 2e eeuw n.Chr. gedateerd, vele eeuwen na het ontstaan van de verhalen. Volgens Apollodoros zei het orakel dat Herakles twaalf jaar lang koning Eurystheus van Tiryns moest dienen en tien werken moest uitvoeren. Eurystheus weigerde er later twee mee te tellen. De Hydra telde niet omdat Herakles' neef Iolaos had geholpen. De Augiasstallen telden niet omdat Herakles betaling had gevraagd. Daarom kwamen er twee werken bij. Andere bronnen vertellen het anders.

Zes werken dichtbij

De eerste zes werken spelen allemaal op de Peloponnesos, het grote schiereiland in Zuid-Griekenland, op enkele dagen lopen van Tiryns. Geen wapen kon de huid van de Nemeïsche leeuw doorboren. Daarom wurgde Herakles hem en droeg hij daarna zijn huid als pantser. Zo tonen Griekse schilders hem: met een leeuwenkop als kap over zijn eigen hoofd. Bij de Hydra van Lerna groeiden voor elke afgehakte kop twee nieuwe, totdat Iolaos elke hals met een fakkel dichtbrandde. De Augiasstallen waren jaren niet schoongemaakt. Herakles leidde er twee rivieren doorheen om ze in één dag schoon te spoelen.

Zes werken ver weg

De laatste zes werken brengen Herakles naar de grenzen van de bekende wereld: Kreta, Thracië in het noorden, de Zwarte Zee, het verre westen voorbij de Middellandse Zee en uiteindelijk het dodenrijk. Bij Apollodoros richt hij onderweg naar Geryons runderen twee tegenover elkaar staande zuilen op aan de grenzen van Europa en Libië, om zijn reisafstand te markeren. Het zijn de Zuilen van Hercules bij de Straat van Gibraltar. Voor de gouden appels had hij Atlas nodig, de Titaan die de hemel draagt. Bij Apollodoros neemt Herakles de hemel op zijn schouders terwijl Atlas de appels haalt. Daarna laat hij Atlas met een list de hemel weer terugnemen. Het laatste werk is het zwaarst: zonder wapens de onderwereld in en de driekoppige waakhond Kerberos ophalen.

Werken in steen en klei

Herakles was het favoriete onderwerp van Griekse vaasschilders. Het Met bezit een Atheense amfoor, rond 530 v.Chr. gemaakt en gesigneerd door pottenbakker Andokides, waarop hij met Apollo om de Delphische drievoet worstelt. De beroemdste gebeeldhouwde reeks stond op de Zeustempel in Olympia, voltooid in de jaren 460 v.Chr. Twaalf metopen, vierkante stenen panelen boven de voorhallen aan beide uiteinden, toonden de twaalf werken: zes aan elke kant. Volgens het Classical Art Research Centre van Oxford verschijnt zijn beschermgodin Athene op vier panelen. Misschien werd twaalf mede door zulke beroemde reeksen het vaste aantal.