Pandora en de kruik

Pandora opent bij Hesiodus een voorraadkruik, geen doos. De doos kwam in 1508 met Erasmus' Latijnse navertelling.

De prijs van vuur

Nadat Prometheus het vuur had gestolen, lachte Zeus. Hij zei dat hij de mensen er een kwaad voor terug zou geven: iets wat ze zouden liefhebben en verwelkomen, zelfs terwijl het hun schade deed. Dit is Hesiodus' verhaal over de eerste vrouw. Het staat in twee gedichten: in de Theogonie zonder haar naam, en in Werken en dagen als Pandora. Beide behandelen haar als straf. Moderne lezers merken hoe hard Hesiodus over vrouwen spreekt. Het helpt de mythe te lezen als wat ze is: de kijk van één dichter, een boer in Boeotië rond 700 v.Chr., die uitlegt waarom het leven zwaar is.

Door goden gemaakt

In Werken en dagen beveelt Zeus Hephaistos aarde en water te mengen, er een menselijke stem en kracht aan te geven en er een mooie jonge vrouw met het gezicht van een godin van te maken. Athene leert haar weven. Aphrodite giet gratie en verlangen over haar hoofd. Hermes, de gids van reizigers en dieven, geeft haar een ‘hondse geest en diefachtige manieren’ en het vermogen te spreken met woorden vol leugens. De Gratiën en de Overreding hangen haar gouden kettingen om. De Uren kronen haar met lentebloemen. Hermes noemt haar Pandora, legt het gedicht uit, omdat alle Olympische goden haar een geschenk gaven. Pan betekent ‘alle’ en doron ‘geschenk’.

Een kruik, geen doos

Hesiodus gebruikt het woord pithos: een grote aardewerken voorraadkruik zoals Griekse huishoudens die voor graan, olie of wijn gebruikten. De beroemde uitdrukking ‘Pandora’s box’ berust op een vergissing. Toen de Nederlandse geleerde Erasmus van Rotterdam de mythe in 1508 in het Latijn navertelde in zijn spreekwoordenverzameling Adagia, gebruikte hij het woord pyxis, een klein doosje met deksel. Dat doosje bleef hangen en werd eeuwenlang door schilders en schrijvers herhaald. Sommige onderzoekers zien ook een mooie overeenkomst in het origineel: Pandora zelf werd uit aarde en water gevormd, net als de kleikruik die ze opent.

Waarom blijft Hoop binnen?

Het einde houdt lezers al sinds de oudheid bezig. Het Griekse woord elpis kan hoop betekenen, maar ook verwachting, waaronder de verwachting van nare dingen. Als de kruik kwaad bevatte, is hoop dan nog een kwaad dat ons wordt onthouden? Of blijft hoop als troost bij de mensen terwijl het kwaad vrij rondgaat? De classicus Timothy Gantz opperde dat elpis hier een realistisch besef kan zijn van hoe slecht het zal gaan. Door het in de kruik te houden, hoeven mensen niet de volle zwaarte van hun ellende te kennen. Hesiodus legt het niet uit en er is geen algemeen aanvaard antwoord.

Een andere vraag is van wie de kruik was. Hesiodus zegt nergens dat Pandora haar van de Olympus meenam. Sommige onderzoekers denken dat ze al in Epimetheus' huis stond. Direct na Pandora vertelt Werken en dagen een tweede verklaring voor het zware leven: de vijf mensentijdperken. Eerst kwam een gouden geslacht dat als goden leefde, daarna een zwakker zilveren geslacht, een gewelddadig bronzen geslacht, het heldengeslacht dat bij Thebe en Troje vocht en tot slot ons eigen ijzeren geslacht, dat elke dag werkt en lijdt.