Prometheus en het vuur

Prometheus smokkelde vuur naar de mensen in de holle stengel van een reuzenvenkel.

Een Titaan voor de mensen

Prometheus was de zoon van de Titaan Iapetos en de oceaannimf Klymene. Hij hoorde dus bij de oudere generatie die Zeus had verslagen. Zijn broers waren Atlas, die de hemel moest dragen, Menoitios, die Zeus neersloeg, en Epimetheus. Hun namen worden meestal uitgelegd als ‘vooraf nadenken’ bij Prometheus en ‘achteraf nadenken’ bij Epimetheus. De verhalen spelen met dat verschil: de ene broer plant vooruit en de andere beseft zijn fout te laat. Prometheus is slim en bestrijdt Zeus niet met wapens. Hij gebruikt listen, bijna altijd ten bate van de mensen.

De list bij Mekone

Hesiodus vertelt het verhaal van Prometheus tweemaal, in de Theogonie en in Werken en dagen. De versie in de Theogonie begint in Mekone, waar goden en stervelingen bijeenkwamen om de verdeling van offers af te spreken. Prometheus doodde een grote os en verdeelde die in twee porties. In de ene stopte hij het vlees en de voedzame ingewanden. Hij verpakte ze in de maag van de os, zodat de portie er onsmakelijk uitzag. In de andere schikte hij de kale witte botten en bedekte die met glanzend vet, zodat ze de betere portie leken. Daarna vroeg hij Zeus te kiezen.

Zeus koos de met vet bedekte botten. Hesiodus wil Zeus verstandig laten lijken en zegt dat hij de list doorzag. Zeus koos de botten bewust, zodat hij een reden had om de mensen te straffen. Veel lezers vermoeden dat Zeus in oudere versies gewoon werd beetgenomen. Hoe dan ook verklaart het verhaal een echte Griekse gewoonte. Bij een offer verbrandden mensen de in vet gewikkelde dijbeenderen voor de goden op het altaar en aten ze het vlees zelf tijdens een feestmaal. De mythe maakt die dagelijkse praktijk tot het gevolg van één slimme misleiding.

Aan een rots geketend

De straf voor de mensen was de eerste vrouw, het onderwerp van het volgende hoofdstuk. Prometheus werd met onbreekbare ketenen aan een zuil of rots gebonden. Elke dag kwam een adelaar zijn lever opeten. Elke nacht groeide er evenveel terug als de vogel had gegeten. Latere schrijvers plaatsten de rots in de Kaukasus. Volgens Hesiodus doodde Herakles, de zoon van Zeus, de adelaar en bevrijdde hij Prometheus van de kwelling. Zeus stond dat toe om zijn zoon beroemder te maken. Maar enkele verzen later zegt Hesiodus dat Prometheus nog vastgeketend zit. Onderzoekers discussiëren daarom nog steeds of hij in de Theogonie werkelijk wordt vrijgelaten.

Latere versies

Latere schrijvers gaven Prometheus een grotere rol. De Atheense tragedie Prometheus geboeid wordt traditioneel toegeschreven aan Aischylos uit de 5e eeuw v.Chr., al betwijfelen sommige onderzoekers dat auteurschap. Het stuk toont hem geketend en opstandig. Hij somt de kunsten op die hij mensen leerde: huizen bouwen, rekenen, schrijven, dieren temmen, varen en geneeskunde. Apollodoros' Bibliotheek, meestal gedateerd in de 1e of 2e eeuw n.Chr., zegt dat Prometheus de eerste mensen uit water en aarde vormde. Dat detail staat niet bij Hesiodus. In 1818 gaf Mary Shelley haar roman Frankenstein de ondertitel ‘The Modern Prometheus’. Ze gebruikte de oude Titaan als voorbeeld voor een schepper die te ver gaat.