Odysseus' terugkeer

Odysseus was twintig jaar van Ithaka weg: tien jaar oorlog en nog eens tien jaar om thuis te komen.

Een verhaal dat middenin begint

De Odyssee is het tweede gedicht dat aan Homerus wordt toegeschreven en heeft ook 24 boeken. Volgens Britannica kan het uit het einde van de 8e eeuw v.Chr. stammen, iets later dan de Ilias. Bij het begin is de held al bijna twintig jaar weg. Op Ithaka zijn jonge mannen, de vrijers, zijn paleis binnengetrokken. Ze eten zijn voedsel en dringen er bij zijn vrouw Penelope op aan met een van hen te trouwen. Zijn inmiddels volwassen zoon Telemachos staat machteloos. Athene bezoekt hem vermomd en stuurt hem naar het vasteland om bij Nestor in Pylos en Menelaos in Sparta nieuws over zijn vader te vragen.

Odysseus zelf verschijnt pas in boek 5, op het eiland van nimf Kalypso. Zij houdt hem al zeven jaar vast en biedt hem onsterfelijkheid als hij blijft. Hij weigert, want hij wil naar huis. De goden bevelen haar hem vrij te laten. Hij bouwt een vlot, lijdt door Poseidon schipbreuk en spoelt bij de Faiaken aan. Tijdens het feest van hun koning vertelt hij eindelijk zijn verhaal. De boeken 9 tot 12 vormen zijn eigen verslag van de reis.

Monsters en eilanden

De avonturen onthouden de meeste mensen het best. In het land van de Lotuseters vergeten mannen die van de lotus proeven dat ze naar huis willen. In de grot van de eenogige Cycloop Polyphemos, een zoon van Poseidon, zegt Odysseus tegen de reus dat hij ‘Niemand’ heet. Hij voert hem dronken en verblindt hem met een aangepunte paal. Als Polyphemos om hulp schreeuwt, roept hij dus dat ‘Niemand’ hem pijn doet. Odysseus ontsnapt door zich onder de buik van een ram vast te klampen. Maar als hij wegvaart en zijn echte naam roept, wekt hij Poseidons woede en loopt hij jaren vertraging op. Later geeft de windgod Aiolos hem een zak met stormwinden. In zicht van Ithaka opent de bemanning die, denkend dat er schatten in zitten. De winden blazen hen helemaal terug.

De heksengodin Kirke verandert zijn mannen in varkens. Hij blijft een jaar bij haar. Op haar advies vaart hij naar de wereldrand en roept de dodengeesten op. Ziener Teiresias vertelt hem hoe hij thuiskomt en hij ontmoet zijn moeder, die tijdens zijn afwezigheid van verdriet stierf. Hij laat zich aan de mast binden om de Sirenen te horen zonder op de rotsen af te sturen. Hij vaart tussen het zeskoppige monster Skylla en de draaikolk Charybdis. Uiteindelijk eet zijn uitgehongerde bemanning de heilige runderen van zonnegod Helios en vernietigt Zeus het schip. Alleen Odysseus overleeft en drijft naar Kalypso's eiland.

Odysseus doodt de vrijers met hulp van Telemachos en twee trouwe dienaren. Zelfs dan stelt Penelope hem op de proef. Ze beveelt de dienaren hun bed uit de slaapkamer te halen. Odysseus antwoordt boos dat het niet verplaatst kan worden: hij bouwde het zelf rond de stam van een levende olijfboom. Alleen de echte Odysseus kon dat geheim kennen. Ze rent naar hem toe en omhelst hem.

Kunnen we de reis lokaliseren?

Al sinds de oudheid proberen mensen elk eiland terug te vinden. Geograaf Eratosthenes betwijfelde in de 3e eeuw v.Chr. of dat kon. Strabo citeert zijn grap: je vindt Odysseus' zwerftochten zodra je de schoenmaker vindt die de windenzak dichtnaaide. Troje en Ithaka bestaan echt, al betwijfelen sommige moderne onderzoekers of Homerus' Ithaka het huidige Ithaki is. De meeste haltes uit de boeken 9 tot 12 lees je beter als poëzie dan als scheepslogboek.