Engelse woorden uit Griekse mythen

Wie in het Engels panic zegt, noemt de god Pan, wiens plotselinge kreten hele menigten op de vlucht zouden hebben gejaagd.

Namen die gewone woorden werden

Griekse mythen bereikten het Engels langs verschillende wegen. Sommige woorden kwamen via het Latijn, doordat Romeinse schrijvers zoals Ovidius de verhalen navertelden en Latijn eeuwenlang de Europese wetenschapstaal was. Andere kwamen via het Frans. Enkele werden rechtstreeks gevormd door geleerden in de 16e tot 18e eeuw, toen geschoolde lezers de klassieken goed genoeg kenden om een naam als beschrijving te herkennen. Dit hoofdstuk volgt een aantal woorden terug naar hun verhalen. Woordenboeken geven aan wanneer ze in het Engels verschenen.

Panic

Pan was een god van herders, bossen en wilde plekken, half mens en half bok, en werd vereerd in grotten en afgelegen velden in plaats van in stadstempels. Eenzame plekken zitten vol geluiden die je niet kunt verklaren, en volgens de Grieken veroorzaakte Pan die. De angst die hij wekte, kon zich zonder zichtbare reden door een kudde of een menigte verspreiden. Volgens Herodotus bouwden de Atheners na de slag bij Marathon in 490 v.Chr. een heiligdom voor Pan onder de Akropolis, omdat hun loper Pheidippides had gemeld dat Pan hun hulp had beloofd. Het Griekse bijvoeglijk naamwoord panikon betekende ‘van Pan’. Het kwam in de 15e eeuw als panique in het Frans terecht en het Engels nam het rond 1600 over, eerst als bijvoeglijk naamwoord in uitdrukkingen als ‘a panic fear’. Merriam-Webster citeert een vertaling van Josephus uit 1602, waarin soldaten vluchten ‘as if they had been surprized with a Panique feare’.

Echo en atlas

Bij echo werkt het andersom. Het Griekse echo betekende al geluid of terugkerend geluid. Nimf Echo geeft dat geluid een lichaam en verhaal. De bekendste versie is Romeins en staat in boek 3 van Ovidius' Metamorfosen. Echo hield Juno met lange gesprekken bezig terwijl Jupiters minnaressen ontsnapten. Als straf kon ze niet meer als eerste spreken, alleen de laatst gehoorde woorden herhalen. Ze werd verliefd op de mooie Narcissus, die haar afwees. Ze vervaagde tot alleen haar stem overbleef.

Atlas was de Titaan die de hemel moest dragen. Volgens het Online Etymology Dictionary verschijnt atlas als naam voor een kaartenboek voor het eerst in het Engels in 1636. Het staat in de titel van een vertaling van de kaartenverzameling van de Vlaamse geograaf Gerardus Mercator, mogelijk de eerste die het woord zo gebruikte. Mercator eerde de legendarische koning Atlas van Mauretanië als geleerde; latere kaartenboeken gebruikten vaak in plaats daarvan het beeld van de hemeldragende Titaan. Ook de Atlantische Oceaan is naar hem genoemd, via het Atlasgebergte in Noordwest-Afrika. De Grieken dachten dat dit de hemel aan de westelijke wereldrand droeg.

Mentor, odyssey en Achilles’ heel

In de Odyssee is Mentor een oude vriend van Odysseus die op zijn huishouden past. Athene neemt Mentors gedaante aan om Telemachos te begeleiden. Het moderne woord komt minder van Homerus dan van Fénelons Franse roman De avonturen van Telemachus (1699), waarin Mentor een hoofdpersoon en wijze leraar is. Het boek was in heel Europa een bestseller. Volgens het Oxford English Dictionary was mentor al in 1749 in het Frans een gewoon woord voor ‘wijze raadgever’ geworden en kort daarna ook in het Engels. Het Engelse odyssey, een lange reis vol belevenissen, komt rechtstreeks van de gedichttitel. Achilles’ heel, één zwakke plek, komt uit Statius' laat-Romeinse verhaal en niet van Homerus, zoals het hoofdstuk over de Trojaanse Oorlog liet zien.