De Romeinse Republiek

Romeinen noemden elk jaar naar twee consuls, die werden gekozen om het hoogste ambt slechts twaalf maanden te delen.

Van koningen naar een republiek

Romeinen dateerden de stichting van hun stad later op 753 v.Chr. Ze vertelden hoe de tweeling Romulus en Remus, grootgebracht door een wolvin, haar op de Palatijn bouwde. Archeologische vondsten tonen aan dat er al veel eerder dorpen op de heuvels boven de Tiber lagen, die langzaam tot een stad samengroeiden. Volgens de Romeinse overlevering regeerden er zeven koningen tot 509 v.Chr. Toen verdreven de edelen de laatste, Tarquinius Superbus, ‘de Trotse’. Ze zwoeren nooit meer een koning te hebben en stichtten een res publica, een ‘publieke zaak’: een staat bestuurd door gekozen ambtenaren, een raad van ouderen en burgervergaderingen. De bijdrage van het Met over de Republiek vermeldt dat Rome in de laatste drie eeuwen daarvan uitgroeide van deze stadstaat tot de hoofdstad van een uitgestrekt gebied.

Consuls, senaat en volkstribunen

De macht werd verdeeld zodat niemand koning kon worden. Twee consuls, elk jaar gekozen, voerden de legers aan en konden elkaars besluiten met een veto blokkeren. De senaat, een raad van oud-ambtsdragers die meestal levenslang zitting hadden, mocht formeel geen wetten maken, maar gaf advies dat magistraten zelden negeerden. Ook beheerde hij het geld en het buitenlandse beleid. Burgervergaderingen kozen ambtenaren en namen wetten aan. In een noodsituatie konden de consuls een dictator met volledige macht benoemen voor hoogstens zes maanden. De samenleving was verdeeld in een kleine groep oude families, de patriciërs, en alle anderen, de plebejers. Na een lange strijd verwierven de plebejers eigen ambtsdragers, de volkstribunen, die elke maatregel konden blokkeren die een plebejer schaadde, en een geschreven wetboek. De Twaalftafelenwet werd rond 450 v.Chr. op het Forum opgesteld en eeuwenlang door Romeinse schooljongens uit het hoofd geleerd.

Rome tegen Carthago

Rond 270 v.Chr. beheerste Rome het grootste deel van het Italiaanse schiereiland. De grote rivaal was Carthago, een Fenicische stad in het huidige Tunesië, met een sterke vloot en handel in het westelijke Middellandse Zeegebied. Romeinen noemden Carthagers Poeni; daar komt de naam Punische Oorlogen vandaan. De Eerste Punische Oorlog, van 264 tot 241 v.Chr., ging om Sicilië. Rome won door vrijwel vanuit het niets vloten op te bouwen. In de Tweede, van 218 tot 201 v.Chr., trok de Carthaagse generaal Hannibal vanuit Spanje over de Pyreneeën en de Alpen Italië binnen, met een leger dat ook oorlogsolifanten had. Hij vernietigde Romeinse legers bij het Trasimeense Meer in 217 v.Chr. en bij Cannae in 216 v.Chr., de zwaarste nederlaag uit de Romeinse geschiedenis. Toch weigerde Rome vrede te sluiten en bleven de meeste Italiaanse bondgenoten trouw. Scipio, later Africanus genoemd, verplaatste de oorlog naar Afrika en versloeg Hannibal bij Zama in 202 v.Chr. In de Derde Punische Oorlog verwoestte Rome Carthago volledig in 146 v.Chr., hetzelfde jaar waarin het Korinthe in Griekenland plunderde.

Een republiek valt uiteen

Veroveringen brachten slaven en rijkdom die vooral naar de rijken vloeiden, terwijl kleine boeren die in de legioenen dienden hun grond verloren. In 133 v.Chr. probeerde volkstribuun Tiberius Gracchus staatsgrond aan de armen te geven. Senatoren sloegen hem dood; zijn broer Gaius kwam in 121 v.Chr. op vergelijkbare wijze aan zijn einde. Generaals gingen legers aanvoeren die persoonlijk aan hen trouw waren. Sulla trok in 88 v.Chr. tegen Rome op. Julius Caesar veroverde Gallië en stak in januari 49 v.Chr. met zijn leger de Rubicon over, het riviertje dat de grens van zijn provincie markeerde. Daarmee begon hij een burgeroorlog. Hij won en werd dictator voor het leven. Op de iden van maart, 15 maart 44 v.Chr., stak een groep senatoren hem tijdens een senaatsvergadering dood. Er volgden meer burgeroorlogen, totdat Caesars aangenomen erfgenaam Octavianus Marcus Antonius en Cleopatra in 31 v.Chr. bij Actium versloeg.