Brunelleschi, Alberti en de perspectiefgeschiedenis

Brunelleschi's proefpaneel van het Baptisterium in Florence had een gaatje op het verdwijnpunt. Van achteren keek je erdoor naar een spiegel en het geschilderde gebouw paste op het echte.

Vóór de regels

Schilders wilden al diepte uitbeelden lang voordat iemand die precies kon construeren. Griekse en Romeinse schilders konden een overtuigend ruimtegevoel scheppen, maar volgens de historici van de universiteit van St Andrews is er bij hellenistische schilders geen bewijs dat zij de precieze wiskundige wetten begrepen. Giotto werkte in het Italië van het begin van de 14e eeuw met vuistregels: lijnen boven ooghoogte lopen naar achteren omlaag, die eronder omhoog. Zijn beelden hebben diepte, maar evenwijdige lijnen ontmoeten elkaar niet op één punt en de vloeren meten niet correct uit. Rond het jaar 1000 gaf de geleerde Ibn al-Haytham de eerste juiste verklaring van zien, met licht dat van voorwerpen naar het oog gaat. Hij paste die niet toe op schilderkunst, maar renaissancekunstenaars gebruikten later zijn optica.

Brunelleschi's spiegel

De eerste juiste methode wordt toegeschreven aan Filippo Brunelleschi (1377 tot 1446), de Florentijnse architect die later de grote koepel van de kathedraal van Florence bouwde, voltooid in 1436. De precieze datum van zijn ontdekking is niet vastgelegd: de geschiedenis van St Andrews noemt ongeveer 1413, andere bronnen zeggen ongeveer 1420. Hij schilderde twee demonstratiepanelen van Florence: één van het achthoekige Baptisterium van San Giovanni en één van het Palazzo dei Signori. Beide zijn verloren en we kennen ze alleen uit latere teksten. Hij begreep dat alle evenwijdige lijnen in een vlak, behalve het vlak van het schilderij, naar één verdwijnpunt lopen, en hij werkte uit hoe de getekende grootte van een voorwerp van zijn afstand afhangt.

Zijn proef met het paneel van het Baptisterium is het bekendste onderdeel. Hij boorde een klein gat door het paneel op het verdwijnpunt. De kijker stond waar Brunelleschi had gestaan en hield de beschilderde kant van zich af. Vanaf de achterkant keek hij door het gat naar een spiegel op armlengte. Daarin zag hij het schilderij. Liet hij de spiegel zakken, dan zag hij het echte Baptisterium vanaf dezelfde plek. Met de spiegel weer omhoog pasten de geschilderde lijnen op de echte. Het gat hield het oog op het enige punt waarvoor de tekening klopt. Dat is hetzelfde punt waar Zicht van het oog in het model de camera zet.

Alberti schrijft het op

Brunelleschi schreef zijn methode nooit op. Leon Battista Alberti (1404 tot 1472) deed dat wel. Zijn Latijnse verhandeling De pictura dateert uit 1435. Een Italiaanse versie, Della pittura, volgde in 1436 en was opgedragen aan Brunelleschi. Het zijn niet zomaar vertalingen: de Latijnse tekst is technischer en gericht op geleerden, de Italiaanse op een breder publiek. Het eerste deel geeft de wiskunde: de zichtpiramide, het schilderij als doorsnede, het open raam, het centrale punt en de tegelvloer met diagonalencontrole. Lorenzo Ghiberti kende deze ideeën. Hij vulde de tien panelen van de oostdeuren van het Baptisterium, de Paradijspoort (1425 tot 1452), met architectuur die in perspectief terugwijkt.

Daarna verspreidden de ideeën zich en werden ze wiskundiger. Piero della Francesca schreef een driedelige verhandeling On perspective for painting. Sommigen dateren die in de jaren 1460, anderen midden jaren 1470. Leonardo da Vinci noteerde de regels voor verkleining. Albrecht Dürer bracht de methode naar Duitsland in zijn boek uit 1525. In 1600 bewees Guidobaldo del Monte dat elke groep evenwijdige lijnen die niet evenwijdig aan het beeldvlak loopt, in een verdwijnpunt samenkomt. Girard Desargues maakte perspectief in 1636 en 1639 tot het begin van de projectieve meetkunde. Daar verschijnt voor het eerst ‘punt op oneindig’. In 1719 gaf Brook Taylor de algemene definitie van het verdwijnpunt die deze cursus gebruikt. De term lineair perspectief bedacht hij zelf; die was al de titel van zijn eerste boek erover uit 1715.