Vals dilemma

‘Of we bouwen de nieuwe weg, of de stad gaat ten onder’ biedt twee toekomsten. Een buslijn, een kleinere weg en vrijwel niets doen zijn nog drie mogelijkheden.

Twee deuren, terwijl de ruimte er meer heeft

Een vals dilemma presenteert twee opties alsof het de enige zijn. Daardoor lijkt het afwijzen van de ene je tot de andere te dwingen. Het heet ook een valse dichotomie of, in het Koreaans, zwart-witlogica. Een verzonnen advertentie: ‘Koop ons waterfilter of blijf vuil water drinken.’ Kraanwater dat al veilig is, een goedkoper filter van een ander bedrijf en water koken worden weggelaten. De advertentie wil dat je de tweede optie afwijst en bij de eerste uitkomt.

In logische vorm gebruikt een vals dilemma meestal een volkomen geldig patroon, het disjunctieve syllogisme: p ∨ q, ¬q, dus p. ‘Of je koopt het filter, of je drinkt vuil water. Je wilt geen vuil water. Koop dus het filter.’ Als de eerste premisse waar was, zou de conclusie volgen. De fout is dat die eerste premisse, het of-of, onwaar is. In de termen van de cursus over uitspraken is het argument geldig, maar ondeugdelijk.

Waar de ontbrekende opties zich verstoppen

• In het midden: ‘Of je houdt van wiskunde, of je haat het.’ Veel mensen vinden het gewoon prima.
• In allebei: ‘Wil je een carrière of een gezin?’ Veel mensen hebben allebei.
• In geen van beide: ‘Was de film een komedie of een tragedie?’ Het kan een documentaire zijn.
• In later: ‘Beslis nu of verlies het aanbod.’ Veel aanbiedingen komen terug.

Sommige keuzes hebben werkelijk twee kanten. Een uitspraak en haar ontkenning vormen een echt paar: de winkel is open of niet open, en er is geen derde optie. Een lichtschakelaar met twee standen heeft twee standen. De toets is of de twee opties elkaars ontkenning zijn. ‘Open of niet open’ slaagt. ‘Open of gesloten wegens verbouwing’ niet, want de winkel kan ook wegens vakantie gesloten zijn.

Valse dilemma's gaan vaak samen met tijdsdruk of sterke emoties. Beide maken het lastiger om even stil te staan en de opties te tellen. Het eenvoudigste antwoord is een vraag: ‘Zijn dit echt de enige twee keuzes?’ Al één extra mogelijkheid noemen is genoeg om het argument te doorbreken, omdat daarmee is aangetoond dat de of-of-premisse onwaar is.

Er bestaat een spiegelbeeld van het valse dilemma dat je moet kennen. Soms biedt een spreker meerdere opties en doet vervolgens stilzwijgend alsof ze op één na allemaal afvallen, zonder uit te leggen waarom: ‘We kunnen de tarieven verhogen, personeel ontslaan of lenen, en natuurlijk kunnen we de tarieven niet verhogen en ook niet lenen.’ De lijst kan dit keer volledig zijn, maar ook het schrappen vereist redenen. Controleer bij een of-of dus beide delen van het argument: is de lijst met opties volledig, en is werkelijk aangetoond dat elke afgewezen optie niet werkt?