Cirkelredenering

‘Deze recensiesite is betrouwbaar, want de site zegt dat zijn recensies betrouwbaar zijn.’ De gegeven reden is opnieuw de conclusie.

De conclusie verstopt tussen premissen

Een cirkelredenering, traditioneel begging the question of petitio principii genoemd, gebruikt de conclusie, of iets dat daar al van afhangt, als een van de redenen ervoor. De Stanford Encyclopedia of Philosophy citeert een voorbeeld van de negentiende-eeuwse logicus Richard Whately: ‘Iedereen onbegrensde vrijheid van meningsuiting toestaan moet over het geheel genomen altijd voordelig zijn voor de staat; het dient immers het belang van de gemeenschap in hoge mate als ieder individu een volkomen onbeperkte vrijheid geniet om zijn gevoelens te uiten.’ De tweede helft zegt de eerste helft nog eens met langere woorden. De encyclopedie noemt dit een verhulde herhaling die geen reden geeft voor wat de conclusie lijkt.

Korte cirkels zijn gemakkelijk te herkennen: ‘Hij is de beste speler, want niemand is beter.’ Langere cirkels verbergen zich beter doordat de stappen verspreid staan. ‘De regels zijn eerlijk omdat de commissie ze heeft goedgekeurd. De commissie is betrouwbaar omdat ze alleen eerlijke regels goedkeurt.’ Hier wordt de eerlijkheid van de regels twee stappen later gebruikt om zichzelf te onderbouwen. De Stanford Encyclopedia merkt op dat juist deze ingewikkeldere versies gewoonlijk cirkelredeneringen worden genoemd.

Geldig en toch nutteloos

Hier is iets verrassends uit de cursus over uitspraken. ‘p, dus p’ is geldig: er bestaat geen geval waarin de premisse waar en de conclusie onwaar is, want ze zijn dezelfde zin. Cirkelargumenten zijn dus meestal geldig. Als de premisse waar is, zijn ze zelfs deugdelijk. Wat ze niet kunnen, is overtuigen. Iemand die de conclusie betwijfelt, zal de premisse om dezelfde reden betwijfelen. De Stanford Encyclopedia concludeert dat begging the question beter als een epistemische dan als een logische drogreden kan worden beschreven: het is een tekortschieten in het geven van een reden. Logica in moderne zin houdt zich immers alleen bezig met wat waaruit volgt.

Om een cirkel te ontdekken haal je de conclusie weg en vraag je of de overgebleven premissen iemand nog een reden zouden geven haar te geloven. Als een premisse alleen waar lijkt voor wie de conclusie al aanvaardt, draait het argument in een kring. Een goed antwoord vraagt om onderbouwing van buiten die kring: ‘Wat zou iemand overtuigen die de commissie niet al vertrouwt?’

Een opmerking over de woorden. In alledaags Engels betekent ‘that begs the question’ vaak ‘dat roept de vraag op’. In de logica behoudt de uitdrukking haar oudere betekenis: aannemen wat je juist wilt bewijzen.